Op deze pagina
- Wat is het semantisch geheugen?
- Voorbeelden van het semantisch geheugen
- Semantisch geheugen versus episodisch geheugen
- Hoe ontstaat semantische kennis?
- Waar zit het semantisch geheugen in de hersenen?
- Waarom is het semantisch geheugen belangrijk?
- Is semantisch geheugen hetzelfde als algemene kennis?
- Semantisch geheugen en intelligentie
- Semantisch geheugen en werkgeheugen
- Semantisch geheugen versus procedureel geheugen
- Kan het semantisch geheugen worden aangetast?
- Kun je het semantisch geheugen trainen?
- Veelgestelde vragen over semantisch geheugen
- Conclusie: kennis zonder herinnering aan het leermoment
Dat Parijs de hoofdstad van Frankrijk is, dat een hond een dier is en dat het woord ‘stoel’ verwijst naar een voorwerp waarop je kunt zitten: je hoeft waarschijnlijk niet na te denken over wanneer je deze informatie hebt geleerd. Je weet het gewoon, dankzij je semantisch geheugen.
Dit soort algemene kennis ligt opgeslagen in het semantisch geheugen: het deel van je langetermijngeheugen waarin betekenissen, feiten, begrippen en kennis over de wereld worden bewaard. Maar hoe werkt dit systeem precies? En wat is het verschil met bijvoorbeeld het episodisch geheugen?
Het semantisch geheugen is het deel van je langetermijngeheugen waarin algemene kennis, feiten en betekenissen zijn opgeslagen, los van het moment waarop je ze hebt geleerd. Daarmee onderscheidt het zich van het episodisch geheugen, dat over persoonlijke, aan tijd en plaats gekoppelde ervaringen gaat, al werken beide systemen in de praktijk nauw samen.
Wat is het semantisch geheugen?
Het semantisch geheugen stelt je in staat om algemene kennis, feiten, betekenissen en concepten te onthouden en terug te halen. Het is daarmee een onderdeel van onze bredere cognitie, die ons in staat stelt informatie te verwerken, te leren en te begrijpen.
Concreet gaat het bijvoorbeeld om kennis over:
- de betekenis van woorden;
- namen van dieren en voorwerpen;
- landen en hoofdsteden;
- kleuren en vormen;
- historische feiten;
- wiskundige regels;
- eigenschappen van objecten;
- algemene kennis over hoe de wereld werkt.
Wanneer iemand je vraagt hoeveel dagen een week heeft, hoef je meestal niet terug te denken aan het moment waarop je dat hebt geleerd. Het antwoord is namelijk onderdeel geworden van je algemene kennis. Dat is kenmerkend voor semantische kennis.
Voorbeelden van het semantisch geheugen
Je gebruikt je semantisch geheugen vrijwel voortdurend. Voorbeelden zijn:
- weten dat Amsterdam de hoofdstad van Nederland is;
- weten dat water bij normale luchtdruk rond 100 °C kookt;
- begrijpen wat het woord ‘intelligentie’ betekent;
- weten dat een olifant een zoogdier is;
- weten dat 5 × 5 gelijk is aan 25;
- herkennen dat een appel fruit is;
- weten wat rood, groen en blauw betekenen;
- weten dat een fiets doorgaans twee wielen heeft.
Ook je woordenschat maakt voor een belangrijk deel gebruik van semantische kennis. Wanneer je deze zin leest, hoef je immers niet telkens opnieuw te leren wat ieder afzonderlijk woord betekent. De betekenis van veel woorden is al opgeslagen in je geheugen.
Benieuwd naar je denkvermogen?
Ontdek hoe jij scoort op verschillende onderdelen van intelligentie.
Semantisch geheugen versus episodisch geheugen
Een belangrijk onderscheid binnen de geheugenpsychologie is dat tussen het semantisch geheugen en het episodisch geheugen. Samen worden ze vaak het declaratieve (of expliciete) geheugen genoemd: kennis die je bewust kunt ophalen en onder woorden kunt brengen. Daartegenover staat het impliciete geheugen, waartoe bijvoorbeeld het procedureel geheugen behoort.
De Canadese psycholoog Endel Tulving introduceerde het onderscheid tussen semantisch en episodisch geheugen al in de jaren zeventig. Het speelt nog altijd een belangrijke rol binnen de cognitieve psychologie en neurowetenschappen.
Het verschil is vooral dit:
| Semantisch geheugen | Episodisch geheugen |
|---|---|
| Algemene kennis | Persoonlijke gebeurtenissen |
| Feiten en betekenissen | Ervaringen |
| Meestal niet gekoppeld aan een specifiek moment | Gekoppeld aan tijd en plaats |
| ‘Ik weet dat…’ | ‘Ik herinner me dat…’ |
Een voorbeeld maakt het verschil duidelijk. Je weet dat Rome de hoofdstad van Italië is. Dat is semantische kennis. Maar wanneer je je herinnert dat je tijdens een vakantie op een terras in Rome zat en uitkeek over een plein, gaat het om een persoonlijke gebeurtenis. Dat behoort tot het episodisch geheugen.
Onderzoek laat overigens zien dat beide geheugensystemen niet volledig los van elkaar functioneren. Semantische en episodische herinneringen beïnvloeden elkaar en maken deels gebruik van overlappende hersennetwerken, ook al wordt het episodisch geheugen als een afzonderlijke vorm van langetermijngeheugen onderscheiden.
Hoe ontstaat semantische kennis?
Veel semantische kennis begint waarschijnlijk als een concrete leerervaring. Stel dat een kind voor het eerst leert dat de aarde om de zon draait. In eerste instantie kan daar nog een specifieke herinnering aan verbonden zijn: de uitleg van een leraar, een afbeelding in een boek of een filmpje.
Wanneer dezelfde informatie vaker wordt gebruikt en geïntegreerd met bestaande kennis, hoeft het oorspronkelijke leermoment uiteindelijk niet meer toegankelijk te zijn. De informatie wordt daardoor onderdeel van een breder kennisnetwerk.
Je weet dan bijvoorbeeld dat de aarde om de zon draait, maar waarschijnlijk weet je niet meer precies op welke dag, plaats of leeftijd je dit feit voor het eerst hebt geleerd. Dat laat mooi zien hoe algemene kennis kan worden losgekoppeld van de oorspronkelijke ervaring.
Waar zit het semantisch geheugen in de hersenen?
Het semantisch geheugen bevindt zich niet op één afzonderlijke plaats in de hersenen. Verschillende gebieden en netwerken werken samen bij het leren, organiseren en terughalen van conceptuele kennis.
Onderzoek wijst onder andere op een belangrijke rol voor delen van de temporale kwabben. Vooral de anterieure temporale gebieden worden regelmatig in verband gebracht met het combineren van informatie tot betekenisvolle concepten.
Onderzoekers discussiëren al lange tijd over de precieze rol van de hippocampus bij semantische kennis. Modern onderzoek wijst er echter op dat deze structuur, die vooral bekendstaat om het vormen van nieuwe herinneringen, ook betrokken kan zijn bij het verwerven en gebruiken van nieuwe semantische informatie.
Het is daarom nauwkeuriger om het semantisch geheugen als een netwerkfunctie te zien dan als informatie die op één locatie ligt opgeslagen.
Waarom is het semantisch geheugen belangrijk?
Zonder semantisch geheugen zou iedere dagelijkse situatie veel ingewikkelder worden. Je zou niet alleen moeite hebben met feiten onthouden, maar ook met het herkennen en begrijpen van de wereld om je heen. Het semantisch geheugen ondersteunt onder meer:
- Taal. Om taal te begrijpen moet je weten wat woorden en begrippen betekenen.
- Lezen. Tijdens het lezen koppel je woorden vrijwel onmiddellijk aan opgeslagen betekenissen en kennis.
- Leren. Nieuwe informatie wordt gemakkelijker te begrijpen wanneer je deze kunt verbinden met kennis die al aanwezig is.
- Redeneren. Veel vormen van redeneren vereisen achtergrondkennis. Om bijvoorbeeld conclusies te trekken over dieren, landen of natuurkundige verschijnselen moet je eerst relevante feiten en begrippen kennen.
- Communicatie. Een gesprek is alleen mogelijk doordat mensen grotendeels dezelfde betekenissen aan woorden, voorwerpen en concepten kunnen koppelen.
Is semantisch geheugen hetzelfde als algemene kennis?
Ze liggen dicht bij elkaar, maar zijn niet helemaal hetzelfde begrip. Algemene kennis verwijst vooral naar de inhoud: wat iemand weet. Het semantisch geheugen is het cognitieve systeem waarin die feiten, concepten en betekenissen worden opgeslagen, georganiseerd en toegankelijk gemaakt.
Je kennis van aardrijkskunde is dus algemene kennis. Het vermogen om die kennis langdurig op te slaan en later weer op te halen maakt gebruik van het semantisch geheugen.
Semantisch geheugen en intelligentie
Een grote voorraad semantische kennis is niet hetzelfde als een hoog IQ, maar deze kennis speelt wel een rol bij bepaalde onderdelen van intelligentie.
Bij intelligentieonderzoek wordt bijvoorbeeld onderscheid gemaakt tussen vloeibare intelligentie en gekristalliseerde intelligentie. Vloeibare intelligentie gaat vooral over het oplossen van nieuwe problemen en herkennen van patronen. Gekristalliseerde intelligentie heeft daarentegen meer betrekking op kennis en vaardigheden die je gedurende je leven hebt opgebouwd.
Semantische kennis speelt vooral bij gekristalliseerde intelligentie een belangrijke rol. Iemand met een omvangrijke woordenschat of veel feitelijke kennis heeft daarom niet automatisch een hogere algemene intelligentie: intelligentie omvat veel meer cognitieve vaardigheden dan alleen opgeslagen kennis.
Semantisch geheugen en werkgeheugen
Ook het semantisch geheugen en het werkgeheugen moeten van elkaar worden onderscheiden. Het werkgeheugen houdt informatie tijdelijk beschikbaar terwijl je ermee bezig bent.
Wanneer je bijvoorbeeld de getallen 8, 3 en 6 kort onthoudt om er vervolgens een berekening mee te maken, gebruik je je werkgeheugen. Wanneer je weet wat het woord ‘berekening’ betekent of dat acht groter is dan drie, gebruik je kennis uit je semantisch geheugen. De twee systemen werken dus regelmatig samen, maar hebben verschillende functies.
Ook het kortetermijngeheugen, dat zich specifiek richt op tijdelijke opslag, is iets anders dan het semantisch geheugen.
Semantisch geheugen versus procedureel geheugen
Het procedureel geheugen bevat vaardigheden en handelingen die je grotendeels automatisch kunt uitvoeren. Denk bijvoorbeeld aan:
- fietsen;
- typen;
- zwemmen;
- veters strikken.
Je kunt dus semantisch weten wat een fiets is, terwijl het procedureel geheugen betrokken is bij hoe je daadwerkelijk fietst. Daarmee vertegenwoordigen beide systemen verschillende soorten informatie.
Kan het semantisch geheugen worden aangetast?
Ja. Verschillende neurologische aandoeningen kunnen invloed hebben op semantische kennis. Een bekend voorbeeld is semantische dementie, een vorm binnen het spectrum van frontotemporale dementie waarbij kennis over woorden en concepten geleidelijk verloren kan gaan.
Iemand kan bijvoorbeeld een bekend voorwerp zien, maar steeds meer moeite krijgen om te benoemen wat het is of waarvoor het wordt gebruikt. Dat is echter iets anders dan alledaagse vergeetachtigheid.
Kun je het semantisch geheugen trainen?
Het semantisch geheugen train je niet als een losse spier; je vergroot vooral de hoeveelheid en toegankelijkheid van semantische kennis. Die kennis groeit vooral door leren en het leggen van verbindingen tussen informatie. Denk aan:
- lezen;
- onderwijs volgen;
- nieuwe onderwerpen bestuderen;
- nieuwe woorden leren;
- informatie actief ophalen;
- jezelf vragen stellen over wat je hebt geleerd;
- nieuwe kennis koppelen aan bestaande kennis.
Herhaling helpt, maar betekenisvolle verbanden zijn eveneens belangrijk. Nieuwe informatie is doorgaans gemakkelijker beschikbaar wanneer deze onderdeel wordt van een bestaand kennisnetwerk.
Wie bijvoorbeeld alleen de naam hippocampus uit het hoofd leert, heeft één losstaand begrip. Wie daarnaast begrijpt waar de hippocampus ligt en welke rol deze bij geheugenprocessen speelt, bouwt een rijker netwerk van kennis op.
Het semantisch geheugen is één onderdeel van een groter netwerk van geheugen, leren en andere cognitieve vaardigheden binnen intelligentie en IQ.
Veelgestelde vragen over semantisch geheugen
De meestgestelde vragen over betekenis, voorbeelden en werking van het semantisch geheugen.
Wat betekent semantisch geheugen?▾
Het semantisch geheugen is het gedeelte van het langetermijngeheugen waarin algemene kennis, feiten, betekenissen en concepten worden opgeslagen.
Wat is een voorbeeld van semantisch geheugen?▾
Weten dat Parijs de hoofdstad van Frankrijk is, is een voorbeeld van semantisch geheugen. Je kent het feit zonder dat je hoeft te weten wanneer of waar je het precies hebt geleerd.
Wat is het verschil tussen semantisch geheugen en langetermijngeheugen?▾
Het semantisch geheugen is een onderdeel van het langetermijngeheugen. Episodisch en procedureel geheugen zijn andere vormen binnen datzelfde langetermijngeheugen.
Wat is het verschil tussen semantisch en episodisch geheugen?▾
Het semantisch geheugen bevat algemene kennis, zoals feiten en betekenissen. Het episodisch geheugen gaat over persoonlijke gebeurtenissen en ervaringen die verbonden zijn aan een bepaalde tijd en plaats.
Is woordenschat onderdeel van het semantisch geheugen?▾
Ja, voor een belangrijk deel. Kennis van de betekenis van woorden en begrippen wordt tot het semantisch geheugen gerekend.
Waar bevindt het semantisch geheugen zich?▾
Het semantisch geheugen heeft geen afzonderlijk centrum in de hersenen. Verschillende hersengebieden werken samen, waaronder delen van de temporale kwabben en de hippocampus.
Is semantisch geheugen hetzelfde als intelligentie?▾
Nee. Het semantisch geheugen ondersteunt kennis en taal, maar intelligentie omvat daarnaast onder meer redeneren, probleemoplossing, werkgeheugen en verwerkingssnelheid.
Conclusie: kennis zonder herinnering aan het leermoment
Het semantisch geheugen vormt als het ware je persoonlijke kennisbank. Van woorden en begrippen tot rekensommen en kennis over de wereld: enorme hoeveelheden informatie kunnen beschikbaar zijn zonder dat je je herinnert wanneer je ze ooit hebt geleerd.
Daarin verschilt het van het episodisch geheugen, waarin persoonlijke gebeurtenissen centraal staan. Tegelijkertijd functioneren deze systemen echter niet volledig onafhankelijk. Nieuwe ervaringen kunnen nieuwe kennis opleveren en bestaande kennis helpt je juist om nieuwe ervaringen te begrijpen. Onderzoek naar het menselijk geheugen laat daarom steeds duidelijker zien dat verschillende geheugensystemen voortdurend met elkaar samenwerken.
Train je geheugen
Oefen met geheugenopdrachten in BreinLab, of ontdek hoe jij scoort op de IQ-test.
Bronnen
- Duff, M.C., Covington, N.V., Hilverman, C. & Cohen, N.J. (2020). Semantic Memory and the Hippocampus: Revisiting, Reaffirming, and Extending the Reach of Their Critical Relationship. Frontiers in Human Neuroscience, 13:471. https://doi.org/10.3389/fnhum.2019.00471
- Renoult, L. & Rugg, M.D. (2020). An historical perspective on Endel Tulving’s episodic-semantic distinction. Neuropsychologia, 139, 107366. https://doi.org/10.1016/j.neuropsychologia.2020.107366
- Greenberg, D.L. & Verfaellie, M. (2010). Interdependence of episodic and semantic memory: Evidence from neuropsychology. Journal of the International Neuropsychological Society, 16(5), 748-753. https://doi.org/10.1017/S1355617710000676
- Carlesimo, G.A. (2022). The temporal lobes and memory. In G. Miceli, P. Bartolomeo & V. Navarro (Red.), The Temporal Lobe (Handbook of Clinical Neurology, Vol. 187). Elsevier. https://www.sciencedirect.com/science/handbooks/00729752/187
- Patterson, K., Nestor, P.J. & Rogers, T.T. (2007). Where do you know what you know? The representation of semantic knowledge in the human brain. Nature Reviews Neuroscience, 8(12), 976-987. https://doi.org/10.1038/nrn2277
- Lambon Ralph, M.A., Jefferies, E., Patterson, K. & Rogers, T.T. (2017). The neural and computational bases of semantic cognition. Nature Reviews Neuroscience, 18(1), 42-55. https://doi.org/10.1038/nrn.2016.150
Reacties worden vóór publicatie gecontroleerd op respect, relevantie en veiligheid.