Op deze pagina
- Wat is de hippocampus?
- Waarvoor dient de hippocampus precies?
- De Londense taxichauffeurs: bewijs voor een veranderlijk brein
- Ontstaan er nieuwe hersencellen in de volwassen hippocampus?
- Hoe stress de hippocampus beïnvloedt
- De hippocampus en Alzheimer
- Praktische tips: ondersteun je hippocampus
- Veelgestelde vragen over de hippocampus
- Conclusie
- Bronnen
Waarom herinner je je de geur van je oma’s keuken feilloos, terwijl je vergeet waar je net je sleutels hebt neergelegd? Waarom vinden Londense taxichauffeurs moeiteloos hun weg door duizenden straten, terwijl jij al verdwaalt in een nieuwe supermarkt? Het antwoord zit voor een groot deel in één klein, zeepaardvormig hersengebied: de hippocampus.
Dit artikel legt uit wat de hippocampus precies doet, en welke ontdekkingen hierover zelfs een Nobelprijs hebben opgeleverd. Je leest ook wat recent onderzoek zegt over een van de meest verrassende wetenschappelijke discussies in de neurowetenschap: kan de volwassen hippocampus nog nieuwe hersencellen aanmaken?
De hippocampus is een hersengebied in de slaapkwab dat een sleutelrol speelt bij het vormen van nieuwe herinneringen en bij ruimtelijke oriëntatie. De ontdekking van plaatscellen en andere onderdelen van het navigatiesysteem van de hersenen werd in 2014 bekroond met de Nobelprijs. Onderzoek bij Londense taxichauffeurs liet zien dat intensieve navigatie-ervaring samenhangt met veranderingen in de hippocampus. Of er in de volwassen hippocampus nog nieuwe hersencellen bijkomen, is een actueel wetenschappelijk twistpunt: verschillende studies kwamen tot uiteenlopende conclusies. Langdurige stress kan de hippocampus bovendien negatief beïnvloeden, via het stresshormoon cortisol.
Wat is de hippocampus?
Diep in je slaapkwab, ergens tussen je oor en het midden van je hoofd, ligt een gebogen structuur die nauwelijks groter is dan je pink. Toch bepaalt dit kleine gebied voor een groot deel of je je gister nog kunt herinneren, en of je de weg terugvindt naar je auto op een druk parkeerterrein.
De hippocampus is genoemd naar het Griekse woord voor zeepaardje, vanwege zijn kenmerkende vorm. Je hebt er twee, één in elke hersenhelft. Net als andere hersengebieden is de hippocampus niet vanaf de geboorte volgroeid. De ontwikkeling ervan loopt door tot ver in de adolescentie. De hippocampus maakt deel uit van het limbisch systeem, een netwerk van hersengebieden dat traditioneel wordt geassocieerd met emotie en geheugen. Meer over waarom deze klassieke indeling van het brein in lagen wetenschappelijk gezien achterhaald is, lees je in ons artikel over het reptielenbrein. Daar wordt ook uitgelegd hoe de hippocampus zich verhoudt tot gebieden als de hersenstam en de prefrontale cortex.
Ondanks dat de hippocampus maar een fractie van het totale hersenvolume beslaat, is zijn functie moeilijk te overschatten.
Waarvoor dient de hippocampus precies?
De hippocampus heeft twee hoofdtaken die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken lijken te hebben, maar nauw verweven zijn: het vormen van nieuwe herinneringen, en ruimtelijke oriëntatie.
De ontdekking van hoe de hippocampus ruimte in kaart brengt, een Nobelprijs opleverde? Neurowetenschapper John O’Keefe vond in 1971 zogeheten “plaatscellen”: zenuwcellen in de hippocampus die alleen actief worden wanneer een dier zich op een specifieke plek bevindt. Deze ontdekking leverde hem in 2014 de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde op, die hij deelde met May-Britt en Edvard Moser voor hun verwante ontdekking van “roostercellen”, een ander onderdeel van hetzelfde navigatiesysteem in de hersenen.
Wat betreft geheugen helpt de hippocampus nieuwe ervaringen te stabiliseren en te verbinden met bestaande kennis, zodat langduriger herinneringen kunnen ontstaan, een proces dat geheugenconsolidatie heet. Dit is een ander soort geheugen dan het werkgeheugen, dat vooral informatie kort vasthoudt en actief bewerkt. De definitieve, permanente opslag vindt vermoedelijk niet in de hippocampus zelf plaats, maar in gebieden van de neocortex. De hippocampus fungeert eerder als een soort tijdelijke montageplek waar nieuwe ervaringen worden verwerkt voordat ze elders in het brein hun definitieve plek krijgen.
De Londense taxichauffeurs: bewijs voor een veranderlijk brein
Een van de meest aansprekende studies over de hippocampus onderzocht een groep mensen met een uitzonderlijk trainingsprogramma: Londense taxichauffeurs.
Onderzoeker Eleanor Maguire en collega’s vergeleken de hersenscans van ervaren Londense taxichauffeurs, die jarenlang de ligging van duizenden straten uit hun hoofd moeten leren, met die van een controlegroep. De achterste hippocampus van de taxichauffeurs bleek significant groter, en deze omvang hing samen met het aantal jaren ervaring als chauffeur.
Dit vormde een sterke aanwijzing voor neuroplasticiteit: het vermogen van het volwassen brein om structureel te veranderen door intensieve training. Het daagde het idee uit dat hersenanatomie bij volwassenen grotendeels vaststaat, en liet zien dat langdurige, specifieke oefening samenhangt met meetbare, fysieke verschillen in de hippocampus.
Ontstaan er nieuwe hersencellen in de volwassen hippocampus?
Hier belanden we bij een van de meest verrassende, nog altijd onopgeloste discussies in de neurowetenschap.
In 2018 verschenen, vrijwel gelijktijdig, twee grote studies met tegengestelde conclusies. Onderzoekers rond Shawn Sorrells vonden bij hersenweefsel van volwassenen vrijwel geen aanwijzingen voor nieuwe hersencellen na de kindertijd. Onderzoekers rond Maura Boldrini publiceerden diezelfde maand een studie die juist liet zien dat neurogenese doorgaat tot op hoge leeftijd.
Lange tijd werd gedacht dat de hippocampus een van de weinige hersengebieden is waar levenslang nieuwe hersencellen worden aangemaakt, een proces dat neurogenese heet. Verschillende studies, waaronder de twee invloedrijke onderzoeken uit 2018, kwamen echter tot uiteenlopende conclusies. Beide onderzoeksgroepen gebruikten vergelijkbare technieken op verschillende weefselmonsters, en het verschil in uitkomst wordt tot op heden besproken binnen de neurowetenschap. Dit is een goed voorbeeld van hoe wetenschap in de praktijk werkt: niet als een verzameling vaststaande feiten, maar als een voortdurend proces van onderzoek, weerlegging en verfijning.
Hoe stress de hippocampus beïnvloedt
Herken je dat gevoel dat je tijdens een drukke, stressvolle periode net iets vaker dingen vergeet? Dat is niet alleen inbeelding. De hippocampus heeft een van de hoogste concentraties receptoren voor cortisol, het bekendste stresshormoon, van alle hersengebieden. Dat maakt dit hersengebied bijzonder gevoelig voor de effecten van langdurige stress.
Onderzoekers Sonia Lupien en collega’s brachten in een uitgebreid overzichtsartikel het onderzoek samen naar hoe stress het brein doorheen de levensloop beïnvloedt. Hun conclusie: langdurig verhoogde cortisolniveaus hangen samen met een kleiner hippocampusvolume en zwakkere geheugenprestaties, vooral op oudere leeftijd. Kortdurende, milde stress lijkt daarentegen juist behulpzaam te kunnen zijn voor het vastleggen van herinneringen. Het is dus vooral de duur en intensiteit van stress die bepalend zijn, niet stress op zichzelf. Hoe sterk stress wordt ervaren, verschilt bovendien per persoon en per situatie, bijvoorbeeld bij hoogsensitiviteit. Meer over hoe je brein werkt onder stress lees je in een breder artikel hierover.
De hippocampus en Alzheimer
Bij de ziekte van Alzheimer is de hippocampus vaak een van de eerste hersengebieden waar duidelijk verval optreedt, wat verklaart waarom problemen met het onthouden van nieuwe informatie vaak tot de vroegste signalen behoren. Omdat de hippocampus vooral belangrijk is voor het opslaan van nieuwe ervaringen, vallen problemen met recente gebeurtenissen vaak eerder op dan verlies van oudere herinneringen. Die oudere herinneringen zijn dan namelijk al elders in de hersenen vastgelegd. Dat gebeurt gedeeltelijk los van de amygdala, een naburig hersengebied dat een andere, meer op emotie gerichte rol vervult binnen hetzelfde limbische netwerk.
Praktische tips: ondersteun je hippocampus
Het goede nieuws: je hoeft geen taxichauffeur te worden om je hippocampus een handje te helpen. Onderstaande gewoontes zijn voor iedereen haalbaar.
Veelgestelde vragen over de hippocampus
De meest gestelde vragen, kort en helder beantwoord.
De hippocampus speelt een sleutelrol bij het vormen van nieuwe herinneringen en bij ruimtelijke oriëntatie. Definitieve, langdurige opslag van herinneringen vindt vermoedelijk elders in de hersenen plaats.
De naam komt van het Griekse woord voor zeepaardje, vanwege de gebogen, karakteristieke vorm van deze hersenstructuur.
Ja. Langdurige, chronische stress en aandoeningen zoals Alzheimer worden in onderzoek in verband gebracht met een kleiner hippocampusvolume.
Dit is wetenschappelijk nog niet definitief vastgesteld. Verschillende studies, waaronder twee invloedrijke onderzoeken uit 2018, kwamen tot uiteenlopende conclusies, en het onderwerp blijft actief onderzocht.
Schade aan beide hippocampi kan leiden tot ernstige problemen met het vormen van nieuwe herinneringen, ook wel anterograde amnesie genoemd, terwijl oudere herinneringen en aangeleerde vaardigheden vaak intact blijven.
We helpen je graag verder. Neem contact met ons op of laat een reactie achter bij dit artikel.
Conclusie
De hippocampus is een klein, maar cruciaal hersengebied dat een sleutelrol speelt bij het vormen van nieuwe herinneringen en bij ruimtelijke oriëntatie. De ontdekking van plaatscellen leverde een Nobelprijs op, en onderzoek bij Londense taxichauffeurs leverde sterke aanwijzingen op dat jarenlange navigatie-ervaring samenhangt met structurele veranderingen in de hippocampus.
Zelfs een fundamentele vraag als “maakt de volwassen hippocampus nog nieuwe hersencellen aan” heeft nog geen definitief antwoord, een goed voorbeeld van hoe wetenschap zich ontwikkelt. Wel duidelijk: langdurige stress kan dit gevoelige hersengebied nadelig beïnvloeden, terwijl beweging, slaap en actieve mentale training het juist lijken te ondersteunen.
Merkt je dat concentratie of geheugen meer moeite kosten dan normaal?
Een zelftest kan helpen om je aandachtspatronen te verkennen, al vervangt dit geen medische beoordeling.
Bronnen
- Boldrini, M., Fulmore, C. A., Tartt, A. N., Simeon, L. R., Pavlova, I., Poposka, V., Rosoklija, G. B., Stankov, A., Arango, V., Dwork, A. J., Hen, R., & Mann, J. J. (2018). Human hippocampal neurogenesis persists throughout aging. Cell Stem Cell, 22(4), 589–599.
- Lupien, S. J., McEwen, B. S., Gunnar, M. R., & Heim, C. (2009). Effects of stress throughout the lifespan on the brain, behaviour and cognition. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 434–445.
- Maguire, E. A., Gadian, D. G., Johnsrude, I. S., Good, C. D., Ashburner, J., Frackowiak, R. S. J., & Frith, C. D. (2000). Navigation-related structural change in the hippocampi of taxi drivers. Proceedings of the National Academy of Sciences, 97(8), 4398–4403.
- O’Keefe, J., & Dostrovsky, J. (1971). The hippocampus as a spatial map: Preliminary evidence from unit activity in the freely-moving rat. Brain Research, 34(1), 171–175.
- Sorrells, S. F., Paredes, M. F., Cebrian-Silla, A., Sandoval, K., Qi, D., Kelley, K. W., James, D., Mayer, S., Chang, J., Auguste, K. I., Chang, E. F., Gutierrez, A. J., Kriegstein, A. R., Mathern, G. W., Oldham, M. C., Huang, E. J., Garcia-Verdugo, J. M., Yang, Z., & Alvarez-Buylla, A. (2018). Human hippocampal neurogenesis drops sharply in children to undetectable levels in adults. Nature, 555(7696), 377–381.
Reacties worden vóór publicatie gecontroleerd op respect, relevantie en veiligheid.