Op deze pagina
- Mentalisatie als klinisch begrip
- Wanneer wordt mentaliseren een klinisch aandachtspunt?
- Mentalisatie bevorderende therapie (MBT): ontstaan en werking
- Voor wie is mentalisatie bevorderende therapie bedoeld?
- Hoe ziet een MBT-traject eruit?
- Mentalisatie bevorderende therapie vergeleken met andere therapievormen
- Mentaliseren en emotionele intelligentie in de kliniek
- Wat kun je zelf doen als mentalisatie onder druk lastig blijft?
- Veelgestelde vragen over mentalisatie
- Tot slot
Mentaliseren, het vermogen om je eigen gedrag en dat van anderen te begrijpen, doet iedereen dagelijks. Bij sommige mensen is dit mentaliserend vermogen, de mentalisatie, structureel minder goed ontwikkeld, bijvoorbeeld door een moeilijke jeugd, trauma of een persoonlijkheidsstoornis. Juist voor die situaties bestaat een specifieke, wetenschappelijk onderbouwde behandelvorm: mentalisatie bevorderende therapie, kortweg MBT.
Achtereenvolgens komt in dit artikel aan bod wat mentalisatie in klinische zin inhoudt, hoe MBT werkt, voor wie het bedoeld is en hoe een traject er in de praktijk uitziet.
De brede, alledaagse uitleg van dit begrip, met een dagelijks voorbeeld en oefeningen die je zelf kunt toepassen, staat in mentaliseren: betekenis, voorbeelden en hoe je het versterkt. Dit artikel gaat echter een laag dieper: de klinische en therapeutische kant van mentalisatie, oftewel mentalisatie bevorderende therapie (MBT).
Mentalisatie verwijst in de klinische praktijk naar het vermogen om eigen en andermans gedrag te interpreteren in termen van mentale toestanden, en naar mentalisatie bevorderende therapie (MBT), ontwikkeld door Anthony Bateman en Peter Fonagy. MBT wordt het meest onderzocht bij de borderline persoonlijkheidsstoornis, maar ook ingezet bij jongeren, gezinnen, trauma en mensen met een licht verstandelijke beperking. Onderzoek laat bovendien significant minder crisissituaties zien bij mensen die de therapie ontvingen, vergeleken met een andere gestructureerde behandeling.
Mentalisatie als klinisch begrip
Mentaliseren verwijst naar het vermogen om intenties en gevoelens bij zichzelf en anderen te herkennen, en om interpersoonlijk gedrag te begrijpen in termen van onderliggende mentale toestanden (Tijdschrift voor Psychiatrie, z.d.). Waar “mentaliseren” dat proces beschrijft, verwijst “mentalisatie” in de GGZ vaak naar het onderliggende vermogen zelf, ook wel reflective functioning genoemd (Fonagy et al., 2016): de mate waarin iemand in staat is om eigen en andermans gedrag betekenisvol te interpreteren in termen van gedachten, gevoelens en intenties.
Fonagy en Target (1997) koppelden dit vermogen aan de vroege gehechtheidsrelatie tussen kind en verzorger; die ontwikkeling, inclusief de bekende equivalentie- en doe-alsof-modus, komt uitgebreider aan bod in het artikel over sociaal-emotionele ontwikkeling. Het begrip overlapt met empathisch vermogen, maar mentaliseren omvat nadrukkelijk ook het interpreteren van de eigen binnenwereld, niet alleen die van de ander. Vervolgens gaan we hier verder waar dat proces spaak loopt en wat daaraan te doen is.
De therapeutische houding binnen MBT ook wel de “niet-wetende houding” wordt genoemd? De therapeut vertelt de cliënt nooit wat hij voelt of denkt, maar modelleert zelf de oprecht nieuwsgierige zelfreflectie die de cliënt vervolgens leert toepassen op zijn eigen ervaringen.
Wanneer wordt mentaliseren een klinisch aandachtspunt?
Iedereen mentaliseert weleens minder goed onder stress. Dat is normaal. Toch wordt het een aandachtspunt voor een behandelaar wanneer het patroon structureel is en samengaat met:
- terugkerende, heftige conflicten in relaties, vaak gevoed door snelle, zwart-witte interpretaties van andermans gedrag;
- zelfbeschadiging of impulsieve crisisreacties als uitlaatklep voor onbegrepen emoties;
- een instabiel zelfbeeld, waarbij iemand moeite heeft om zijn eigen gedachten en gevoelens consistent te herkennen;
- aanhoudende problemen met emotieregulatie die niet voldoende verbeteren met algemene coping-strategieën, omdat de kern van het probleem juist in het interpreteren van mentale toestanden ligt.
Verminderd mentaliserend vermogen wordt in onderzoek in verband gebracht met een breed scala aan psychische kwetsbaarheden (De Salve et al., 2023). Daarom is zelfhulp in dergelijke situaties vaak niet genoeg en is professionele begeleiding aangewezen.
Mentalisatie bevorderende therapie (MBT): ontstaan en werking
MBT is ontwikkeld door psychiaters Anthony Bateman en Peter Fonagy, oorspronkelijk voor mensen met een borderline persoonlijkheidsstoornis. De kerngedachte is niet dat een therapeut vertelt wat iemand voelt of denkt. In plaats daarvan leert de cliënt een nieuwsgierige, niet wetende houding aannemen tegenover zijn eigen binnenwereld en die van anderen, waardoor elke interpretatie een hypothese wordt in plaats van een vaststaand feit.
In een gerandomiseerd, gecontroleerd onderzoek vergeleken Bateman en Fonagy (2009) achttien maanden MBT met een andere gestructureerde behandelvorm. De groep die MBT ontving, liet significant minder crisissituaties zien, waaronder zelfbeschadiging en spoedopnames. Dit onderzoek vormt een belangrijk onderdeel van de wetenschappelijke onderbouwing voor MBT bij borderline persoonlijkheidsstoornis; systematische reviews wijzen daarnaast op wisselende studiekwaliteit en methodologische beperkingen binnen het bredere onderzoeksveld.
Voor wie is mentalisatie bevorderende therapie bedoeld?
MBT is het meest onderzocht en het meest gevestigd bij de volgende toepassingen.
- Borderline persoonlijkheidsstoornis. De oorspronkelijke en nog altijd de meest onderzochte doelgroep.
- Jongeren en gezinnen. Er bestaan aangepaste varianten voor jeugdigen en voor het gezinssysteem als geheel, gericht op het herstellen van wederzijds begrip tussen ouder en kind. De resultaten in dit onderzoeksveld zijn heterogeen, maar er is een duidelijke en groeiende onderzoeksbasis.
Daarnaast wordt mentalisatiegericht werken verkend bij groepen waar de evidence nog beperkter en minder eenduidig is, en waar het eerder gaat om een specifieke of ontwikkelende toepassing dan om een gevestigde standaardbehandeling.
- Trauma-gerelateerde problematiek, waarbij een onveilige of verstoorde vroege hechting ten grondslag ligt aan latere relationele problemen.
- Mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB). In de zorg voor deze groep wordt het mentalisatieconcept nog relatief weinig toegepast; gedragswetenschappers onderzoeken de meerwaarde ervan, maar een stevige onderzoeksbasis ontbreekt vooralsnog.
Hoe ziet een MBT-traject eruit?
Een gebruikelijk traject bestaat uit een combinatie van wekelijkse individuele sessies en groepssessies, vaak vormgegeven binnen een deeltijdbehandeling (NVGP Groepspsychotherapie, 2009), verspreid over doorgaans een jaar tot anderhalf jaar. In de praktijk komen meestal deze elementen terug.
Twijfel je of MBT past bij jouw situatie, of bij die van iemand in je omgeving? Bespreek dit daarom met een huisarts of GGZ-instelling; zij kunnen beoordelen of een verwijzing passend is.
Benieuwd naar je emotionele zelfinzicht?
Een EQ-test geeft een eerste, laagdrempelig startpunt voor reflectie.
Mentalisatie bevorderende therapie vergeleken met andere therapievormen
MBT staat niet op zichzelf binnen de behandeling van persoonlijkheidsproblematiek, terwijl de therapievormen deels overlappen in doelgroep maar verschillen in accent.
| Therapievorm | Kernfocus | Typische doelgroep |
|---|---|---|
| Mentalisatie bevorderende therapie (MBT) | Het vermogen herstellen om mentale toestanden te interpreteren, bij jezelf en bij anderen | Vooral borderline persoonlijkheidsstoornis; daarnaast aangepaste toepassingen bij onder meer jongeren en gezinnen, en verkennend bij trauma en LVB |
| Schemagerichte therapie | Vroege, hardnekkige denkpatronen (schema’s) herkennen en doorbreken | Persoonlijkheidsproblematiek, langdurige relatiepatronen |
| Dialectische gedragstherapie (DBT) | Concrete vaardigheidstraining rond emotieregulatie en het verdragen van spanning | Borderline, zelfbeschadiging, impulscontrole |
Mentaliseren en emotionele intelligentie in de kliniek
Mentaliseren en emotionele intelligentie overlappen, maar zijn geen synoniemen. Waar EQ vaak in algemene, meetbare vaardigheden wordt uitgedrukt, gaat mentaliseren dieper: het is het vermogen dat emotionele intelligentie in de praktijk pas mogelijk maakt. Hoe emotionele vaardigheden zich precies verhouden tot cognitieve intelligentie, inclusief de bescheiden correlatie die onderzoek daartussen vindt, komt aan bod in het artikel over het verband tussen IQ en EQ.
Wat kun je zelf doen als mentalisatie onder druk lastig blijft?
Niet elke situatie vraagt meteen om therapie. Zo is een eenvoudig, structureel hulpmiddel om gedachten, gevoelens en gedrag te ontrafelen het G-schema, dat je zelfstandig kunt gebruiken om lastige situaties achteraf te analyseren.
Merk je echter dat dit soort zelfhulp keer op keer te weinig oplevert, en dat de moeite met mentaliseren je relaties of dagelijks functioneren blijft ondermijnen? Dan is dat juist een signaal om het gesprek aan te gaan met een huisarts of GGZ-professional, in plaats van door te blijven zoeken naar de volgende zelfhulptip.
Twijfel je hoe goed je je eigen emoties herkent en begrijpt?
Een EQ-test kan je helpen reflecteren op je emotionele vaardigheden. De test stelt geen diagnose en bepaalt niet of behandeling nodig is.
Veelgestelde vragen over mentalisatie
De meest gestelde vragen over mentalisatie, kort en helder beantwoord.
Mentaliseren is het proces, de dagelijkse handeling van interpreteren. Mentalisatie verwijst in de klinische praktijk vaker naar het onderliggende vermogen zelf en het bijbehorende therapeutische kader. In het dagelijks taalgebruik worden beide termen door elkaar gebruikt.
MBT is een vorm van psychotherapie, ontwikkeld door Anthony Bateman en Peter Fonagy, gericht op het versterken van het vermogen om eigen en andermans gedrag te begrijpen in termen van mentale toestanden. De therapie combineert doorgaans individuele en groepssessies.
MBT is het meest onderzocht bij de borderline persoonlijkheidsstoornis, en in aangepaste vorm bij jongeren en gezinnen. Toepassingen bij trauma en een licht verstandelijke beperking worden verkend, met een minder stevige onderzoeksbasis.
In het oorspronkelijke onderzoek van Bateman en Fonagy duurde het traject achttien maanden. De exacte duur verschilt per instelling en per hulpvraag.
Ja. Gerandomiseerd, gecontroleerd onderzoek laat significante afname zien van crisissituaties, waaronder zelfbeschadiging, bij mensen die MBT ontvingen vergeleken met een andere gestructureerde behandeling.
MBT is voor autisme geen standaardbehandeling. Wel kan het onderliggende besef, dat het lezen van mentale toestanden bewuste inspanning kost en kan fluctueren, ook in de begeleiding van autistische cliënten waardevol zijn.
Vergoeding hangt af van de indicatie, de verwijzing en de zorgverzekeraar. Bespreek dit met je huisarts of de GGZ-instelling die de behandeling aanbiedt.
We helpen je graag verder. Neem contact met ons op of laat een reactie achter bij dit artikel.
Tot slot
Kortom, mentalisatie is meer dan een academische term: het vormt de basis van een specifieke, goed onderzochte behandelvorm voor mensen bij wie het interpreteren van eigen en andermans gedrag structureel misgaat. MBT biedt daarbij geen kant-en-klare antwoorden, maar leert cliënten juist om nieuwsgierig te blijven naar wat er in henzelf en in anderen omgaat.
Voor de bredere, alledaagse kant van dit begrip, met een dagelijks voorbeeld en oefeningen om zelf mee te beginnen, biedt mentaliseren: betekenis, voorbeelden en hoe je het versterkt het vertrekpunt.
Bronnen
- Bateman, A. & Fonagy, P. (2009). Randomized controlled trial of outpatient mentalization-based treatment versus structured clinical management for borderline personality disorder. American Journal of Psychiatry, 166(12), 1355-1364. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2009.09040539
- Fonagy, P. & Target, M. (1997). Attachment and reflective function: Their role in self-organization. Development and Psychopathology, 9(4), 679-700. https://doi.org/10.1017/S0954579497001399
- Fonagy, P., Luyten, P., Moulton-Perkins, A., Lee, Y.-W., Warren, F., Howard, S., Ghinai, R., Fearon, P. & Lowyck, B. (2016). Development and validation of a self-report measure of mentalizing: The Reflective Functioning Questionnaire. PLOS ONE, 11(7), e0158678. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0158678
- De Salve, F., Rossi, C. & Oasi, O. (2023). Mentalizing in individuals with state and trait risk for psychosis: a systematic review. Frontiers in Psychiatry. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC10616828/
- NVGP Groepspsychotherapie (2009). Van inzicht naar mentalisatie: MBT in een deeltijdsetting. Groepen, 3(5). https://www.groepspsychotherapie.nl/nvgp/_sitefiles/file/tijdschriftartikelen/2009/MBT_in_een_deeltijdsetting.pdf
- Tijdschrift voor Psychiatrie (z.d.). Mentalisatie. In de reeks Psychoanalytisch Actueel. https://www.tijdschriftvoorpsychiatrie.nl/nl/artikelen/article/50-5555_Mentalisatie-In-de-reeks-Psychoanalytisch-Actueel
Reacties worden vóór publicatie gecontroleerd op respect, relevantie en veiligheid.