Op deze pagina
De hypofyse is een orgaantje ter grootte van een erwt, maar wordt niet voor niets de dirigent van het hormonale orkest genoemd. Vanuit een piepklein plekje onder in de schedel stuurt dit kliertje verschillende belangrijke hormoonproducerende organen aan.
In dit artikel lees je wat deze precies is, waar ze ligt, welke hormonen ze aanmaakt, hoe ze samenwerkt met de hypothalamus bij de stressreactie, en wat er gebeurt bij een aandoening hiervan.
De hypofyse is een kleine hormoonklier aan de onderkant van de hersenen die een centrale rol speelt in het hormoonstelsel. De voorkwab maakt verschillende hormonen aan en stuurt andere klieren aan, zoals de schildklier en de bijnieren. De achterkwab geeft onder meer oxytocine en ADH af, die in de hypothalamus worden aangemaakt. Bij zo’n aandoening raakt de hormoonhuishouding verstoord, vaak veroorzaakt door een goedaardige tumor.
Wat is de hypofyse?
De hypofyse is een klein orgaan, ongeveer ter grootte van een erwt en niet meer dan een halve gram zwaar, dat aan de onderkant van de hersenen ligt. Ondanks de geringe omvang wordt ze vaak de centrale regelklier van het hormoonstelsel genoemd (1).
Ze vormt de schakel tussen het centrale zenuwstelsel en het hormoonstelsel. Bovendien ontvangt ze signalen vanuit de hersenen en zet deze om in hormonale boodschappen die via de bloedbaan naar organen door het hele lichaam reizen.
Waar ligt de hypofyse?
De hypofyse ligt in een kleine holte in de schedelbasis, ongeveer op de plek waar een denkbeeldige lijn tussen beide slapen de lijn achter de neusbrug kruist. Vlak erboven ligt de hypothalamus. Ze is namelijk via de hypofysesteel rechtstreeks met de hypothalamus verbonden. De thalamus ligt daar weer boven.
Wat is de functie van de hypofyse en welke hormonen maakt ze aan?
Deze klier bestaat uit een voorkwab en een achterkwab, die elk een andere rol spelen. Vooral de voorkwab maakt zelf hormonen aan, waaronder groeihormoon en prolactine, en stuurt daarnaast andere hormoonklieren aan. Vanuit de achterkwab worden twee hormonen afgegeven die door de hypothalamus zijn aangemaakt: oxytocine en antidiuretisch hormoon (2).
| Hormoon | Belangrijkste functie |
|---|---|
| Groeihormoon (GH) | Groei en celvernieuwing |
| TSH | Stuurt de schildklier aan |
| ACTH | Stuurt de bijnieren aan (stresshormonen) |
| FSH en LH | Sturen de voortplantingsorganen aan |
| Prolactine | Melkproductie |
| Oxytocine (geproduceerd in hypothalamus, afgegeven via achterkwab) | Weeën, hechting, melkafgifte |
| Antidiuretisch hormoon (ADH, geproduceerd in hypothalamus, afgegeven via achterkwab) | Vochtbalans |
De hypofyse, hypothalamus en de stressreactie
Bij stress ontstaat een keten van hormonale signalen die bekendstaat als de HPA-as: de hypothalamus maakt CRH aan, dat haar aanzet tot de afgifte van ACTH, waarna de bijnieren vervolgens cortisol aanmaken (3).
Cortisol heeft niet alleen een negatieve, “stress”-rol: het hormoon heeft ook belangrijke voorbereidende en regulerende functies in het lichaam. Een langdurig ontregelde HPA-as kan echter bijdragen aan diverse gezondheidsklachten (4).
Deze as helpt verklaren waarom langdurige stress, trauma en aanhoudende overbelasting gepaard kunnen gaan met veranderingen in de hormoonhuishouding. Bij langdurige overbelasting, bijvoorbeeld rond een burn-out, speelt stressregulatie daarom een belangrijke rol. Goede copingvaardigheden kunnen helpen om beter met langdurige stress om te gaan en de belasting op lichaam en brein te verminderen.
Herken je signalen van langdurige overbelasting?
Deze as speelt een rol bij de stressreactie van je lichaam.
Hypofyse versus hypothalamus: wat is het verschil?
De hypofyse en de hypothalamus worden vaak in één adem genoemd, en dat is niet zonder reden: ze werken immers nauw samen als de kern van het endocriene systeem.
| Kenmerk | Hypofyse | Hypothalamus |
|---|---|---|
| Type weefsel | Hormoonklier | Hersenweefsel |
| Hoofdfunctie | Aanmaken en afgeven van hormonen | Aansturen van de hypofyse en het autonome zenuwstelsel |
| Positie | Onder de hypothalamus | Boven de hypofyse |
Kortom: de hypothalamus geeft de opdrachten, en zij zet die opdrachten om in hormonen die via de bloedbaan het lichaam bereiken.
Aandoeningen van de hypofyse
Bij een hypofyse-aandoening maakt de klier te veel of juist te weinig hormonen aan, waardoor lichaamsfuncties zoals groei, stofwisseling of voortplanting verstoord kunnen raken. De klachten ontstaan daardoor vaak geleidelijk en verschillen sterk per persoon en per aandoening (1).
De meest voorkomende oorzaak hiervan is een goedaardig gezwel, ook wel adenoom genoemd. Kwaadaardige tumoren komen zelden voor. Ook een hypofyse-infarct of hypofyseontsteking kan, hoewel zeldzaam, tot klachten leiden (2).
Veelgestelde vragen over de hypofyse
De meest gestelde vragen over functie, hormonen en aandoeningen hiervan.
Ze maakt hormonen aan en stuurt andere hormoonklieren aan, zoals de schildklier en de bijnieren. Ze vormt daarmee de schakel tussen het zenuwstelsel en het hormoonstelsel.
Ze maakt onder meer groeihormoon, prolactine, TSH, ACTH, FSH en LH aan, en geeft daarnaast oxytocine en antidiuretisch hormoon af die door de hypothalamus zijn aangemaakt.
De hypothalamus is hersenweefsel dat de hypofyse aanstuurt, terwijl zij zelf een hormoonklier is die deze opdrachten omzet in hormonen. Ze liggen vlak bij elkaar en werken nauw samen.
Bij een hypofyse-aandoening maakt de klier te veel of te weinig hormonen aan, wat lichaamsfuncties zoals groei, stofwisseling en voortplanting kan beïnvloeden. Een goedaardig gezwel is de meest voorkomende oorzaak.
Bij stress activeert de hypothalamus haar, die op zijn beurt de bijnieren aanzet tot de aanmaak van cortisol. Deze keten, de HPA-as, kan bij langdurige stress uit balans raken.
We helpen je graag verder. Neem contact met ons op of laat een reactie achter bij dit artikel.
Tot slot
Dit orgaan is klein van formaat, maar onmisbaar voor veel belangrijke hormonale processen in het lichaam, van groei en stofwisseling tot de stressreactie. Door de nauwe samenwerking met de hypothalamus vormt dit kliertje namelijk een essentiële schakel tussen brein en lichaam. Twijfel je over klachten die mogelijk met je hormoonhuishouding te maken hebben? Bespreek dit met je huisarts.
Bronnen
- Hersenstichting. (2023). Wat is een hypofyse-aandoening? Geraadpleegd op 25 augustus 2026, van https://www.hersenstichting.nl/hersenaandoeningen/hypofyse-aandoeningen/
- Hersenletsel-uitleg.nl. (z.j.). Hypofyse: gevolgen per hersengebied. Geraadpleegd op 25 augustus 2026, van https://www.hersenletsel-uitleg.nl/gevolgen-per-hersengebied/hypofyse
- Nederlandse Hypofyse Stichting. (z.j.). De functie en werking van de hypofyse. Geraadpleegd op 25 augustus 2026, van https://www.hypofyse.nl/over-de-hypofyse/
- Sapolsky, R. M., Romero, L. M., & Munck, A. U. (2000). How do glucocorticoids influence stress responses? Integrating permissive, suppressive, stimulatory, and preparative actions. Endocrine Reviews, 21(1), 55-89. https://doi.org/10.1210/edrv.21.1.0389
Dit artikel is uitsluitend bedoeld ter algemene informatie en vervangt geen professioneel medisch advies.
Reacties worden vóór publicatie gecontroleerd op respect, relevantie en veiligheid.