Mythes over intelligentie: 10 hardnekkige aannames getoetst

Wisselt je kind vroeg van tanden? Ben je linkshandig? Praat je in je slaap? Op internet circuleren tientallen kenmerken die zouden wijzen op een hoge intelligentie. Bijna geen enkele houdt stand.

Deze aannames zijn hardnekkig omdat ze aantrekkelijk zijn: ze beloven dat je iets wat moeilijk te meten is, kunt aflezen aan een simpel kenmerk. Hieronder toetsen we tien veelvoorkomende mythes aan wat er daadwerkelijk over bekend is, inclusief de gevallen waarin er wél een klein kern van waarheid in zit.

1. Vroeg tanden wisselen wijst op intelligentie

Dit is een van de meest gezochte aannames over intelligentie in Nederland. Er lijkt geen degelijk onderzoek te bestaan dat deze specifieke claim rechtstreeks ondersteunt, en er is in ieder geval geen betrouwbaar bewijs dat het moment waarop kinderen tanden wisselen hun intelligentie voorspelt. Bekende verschillen in de timing hangen vooral samen met erfelijke aanleg, geslacht, lichamelijke ontwikkeling en gezondheid.

De aanname is waarschijnlijk ontstaan doordat vroeg wisselen samenvalt met een indruk van “voorlopen op leeftijdsgenoten”. Datzelfde gevoel ontstaat bij kinderen die vroeg praten of lezen, en die associatie wordt vervolgens doorgetrokken naar iets wat er niets mee te maken heeft.

2. Misofonie hoort bij een hoge intelligentie

Misofonie is een aandoening waarbij bepaalde geluiden, vaak eet-, adem- of tikgeluiden van anderen, een sterke en moeilijk te onderdrukken emotionele reactie oproepen: irritatie, woede of paniek. Een internationale expertgroep kwam in 2022 tot een gezamenlijke definitie, waarin intelligentie geen enkele rol speelt.

De claim dat misofonie samengaat met een scherpe geest of hoge creativiteit is vooral online ontstaan en wordt niet gedragen door onderzoek. Wat wél klopt, is dat misofonie samenhangt met verhoogde prikkelgevoeligheid en met angst- en stemmingsklachten. Dat is iets anders dan cognitieve capaciteit, en voor wie eronder lijdt is het bepaald geen compliment om er een teken van slimheid van te maken.

3. Linkshandigen zijn intelligenter

Deze mythe leeft al decennia, gevoed door lijstjes van beroemde linkshandigen. Een meta-analyse van Ntolka en Papadatou-Pastou (2018), waarin de gegevens van tienduizenden mensen werden samengenomen, vond echter geen voordeel voor linkshandigen. Rechtshandigen scoorden zelfs marginaal hoger, met een verschil dat zo klein is dat het praktisch betekenisloos is.

De les is vooral dat beide richtingen van de mythe onzin zijn: linkshandigheid maakt je niet slimmer en ook niet dommer. Handvoorkeur hangt samen met hoe taal- en motoriekfuncties over de hersenhelften verdeeld zijn, en die verdeling voorspelt individuele denkprestaties niet.

4. Een klein hoofd betekent minder intelligentie

Hier ligt het genuanceerder. Er bestaat een aantoonbaar verband tussen hersenvolume en scores op intelligentietests: een grote meta-analyse van Pietschnig en collega’s (2015) kwam uit op een correlatie van ongeveer 0,24. Dat is een reëel verband, maar ook een zwak verband: het komt neer op iets minder dan 6% gedeelde variantie.

Van daaruit een conclusie trekken over een individu gaat om twee redenen mis. Ten eerste is hoofdomvang een ruwe schatting van hersenvolume, want schedeldikte en lichaamsbouw zitten ertussen. Ten tweede is een verband van deze omvang bruikbaar om groepen te vergelijken, maar volstrekt ontoereikend om iets over één persoon te zeggen. Je kunt aan iemands hoofd net zomin zijn denkvermogen aflezen als aan zijn schoenmaat zijn looptempo.

5. Synesthesie gaat samen met een hoger IQ

Bij synesthesie roept een zintuiglijke prikkel automatisch een ervaring in een ander domein op: letters die een vaste kleur hebben, of getallen die in de ruimte een plek innemen. Onderzoek laat zien dat synestheten op bepaalde geheugentaken beter presteren dan gemiddeld, wat logisch is: een woord dat ook een kleur en een positie heeft, krijgt meer aanknopingspunten om onthouden te worden.

Dat voordeel is echter specifiek en beperkt zich grotendeels tot materiaal dat met de synesthesie samenhangt. Een algemeen hoger IQ hoort er niet standaard bij. Synesthesie geeft dus een ander soort informatieverwerking, geen hoger niveau ervan. Wie meer wil weten over hoe zulke geheugenvoordelen werken, leest verder over het werkgeheugen van de mens.

6. Praten in je slaap wijst op een actief, intelligent brein

Slaappraten, of somniloquie, komt zeer veel voor. Onderzoekers Valentina Alfonsi en collega’s brachten in een overzichtsartikel het onderzoek hiernaar samen, en concludeerden dat het optreedt wanneer de normale onderdrukking van spraakbewegingen tijdens de slaap even wegvalt, vaker bij slaaptekort, koorts, stress of alcoholgebruik. Bij kinderen komt het nog gewoner voor dan bij volwassenen.

Er is geen onderzoek dat slaappraters een hogere denkcapaciteit toeschrijft. Als er al iets uit af te leiden valt, dan is het eerder iets over slaapkwaliteit dan over intelligentie. Structureel onrustige slaap is bovendien juist ongunstig voor cognitieve prestaties overdag, met name voor aandacht en geheugen.

7. Kinderen die laat leren lopen zijn slimmer

Deze mythe wordt vaak gebruikt om ouders gerust te stellen, met het verhaal dat het kind “te druk was met denken om te lopen”. Het onderzoek wijst juist de andere kant op. Onderzoekers Gemma Murray en collega’s volgden ruim vijfduizend Britse kinderen van twee jaar tot in de volwassenheid, en vonden dat vroegere motorische mijlpalen samenhingen met licht betere cognitieve prestaties later in het leven, niet met slechtere.

Belangrijk is wel hoe zwak dat verband is. Binnen het brede normale bereik, waar de meeste kinderen ergens tussen negen en achttien maanden gaan lopen, voorspelt de precieze maand vrijwel niets over hoe dat kind zich later cognitief ontwikkelt. Er is dus geen reden tot zorg, maar ook geen reden om er een compliment in te lezen.

8. Je kunt dyslexie compenseren met intelligentie

Hier zit een echte kern van waarheid in, mits je goed formuleert wat er precies gebeurt. Dyslexie en intelligentie zijn twee losstaande zaken: dyslexie komt op elk cognitief niveau voor, ook bij mensen die uitzonderlijk hoog scoren op een intelligentietest. De onderliggende moeite met het koppelen van klanken aan letters verdwijnt niet door een hoog IQ.

Wat wél gebeurt, is dat sterke cognitieve vaardigheden bij sommige kinderen helpen om strategieën te ontwikkelen: woorden raden uit de context, structuren onthouden, compenseren met een groot geheugen voor betekenis. Een recente systematische review van onderzoeker Michael Kranz en collega’s laat echter een genuanceerd beeld zien: dit soort compensatie helpt vooral bij mondelinge taalvaardigheden, terwijl de onderliggende, specifieke leesproblemen daaronder blijven bestaan. Daardoor blijft dyslexie soms lang onopgemerkt, wat een keerzijde heeft. Het kind haalt voldoendes en krijgt geen hulp, terwijl het onder de oppervlakte veel meer energie kwijt is dan klasgenoten. Lees verder over dyslexie en over het disharmonisch IQ-profiel dat hierbij zichtbaar kan worden.

9. Empathische mensen zijn intelligenter

Deze vraag is vooral een kwestie van begrippen scheiden. Empathie is zelf al geen eenduidig begrip: onderzoekers onderscheiden onder meer cognitieve empathie (begrijpen wat een ander voelt), affectieve empathie (het zelf meevoelen), empathische zorg en emotieherkenning. Deze deelvaardigheden overlappen met onderdelen van emotionele intelligentie, maar vallen daar niet zonder meer volledig onder. Wat wel duidelijk is: empathie, in al haar vormen, is een ander construct dan cognitieve intelligentie of IQ, en wordt met andere instrumenten gemeten.

Tussen empathie en IQ bestaat hooguit een zwakke samenhang. Een recente systematische review van onderzoekers Nathalie Lavenne-Collot, Pascale Planche en Laurence Vaivre-Douret weerlegt zelfs de populaire stelling dat mensen met een hoog cognitief potentieel juist bovengemiddeld empathisch zouden zijn. Zij vonden eerder dat deze groep vaker leunt op cognitieve, bewust geanalyseerde empathie dan op automatische, gevoelsmatige empathie, wat iets anders is dan simpelweg “meer” empathie hebben. Wie empathie gebruikt als indicator voor iemands denkvermogen, meet dus iets anders dan hij denkt.

10. We gebruiken maar tien procent van ons brein

Misschien wel de bekendste hersenmythe, ijverig in stand gehouden door films en door aanbieders van cursussen die beloven de resterende negentig procent te ontsluiten. Neurowetenschapper Barry Beyerstein bracht in een veelgeciteerde analyse zeven soorten bewijs samen die deze mythe tegenspreken, waaronder hersenscans die laten zien dat in de loop van een dag vrijwel alle hersengebieden actief zijn, en het gegeven dat schade aan zelfs kleine gebieden merkbare gevolgen kan hebben. Van een grote ongebruikte reserve is geen sprake.

Dat betekent niet dat je niets kunt verbeteren. Je kunt kennis opbouwen, vaardigheden trainen en je concentratie en executieve functies beter leren inzetten. Alleen gaat dat om beter gebruiken wat er is, niet om het aanboren van een slapend deel. Wat wel en niet werkt, staat in ons artikel over je IQ verhogen.

De tien mythes in één overzicht

Waarom deze mythes zo hardnekkig zijn

Dat zoveel mensen in deze aannames geloven, komt niet door domheid. Er zitten begrijpelijke denkmechanismen achter, en als je die herkent, prik je de volgende mythe zelf door.

Wat zegt dan wél iets over intelligentie?

Als deze kenmerken niets voorspellen, wat dan wel? Het eerlijke antwoord is dat er geen kortere weg bestaat. Cognitieve vaardigheden worden zichtbaar in prestaties op taken die daar gericht op zijn ontworpen: redeneertaken, geheugenopdrachten, taalbegrip en verwerkingssnelheid, afgenomen onder gestandaardiseerde omstandigheden en vergeleken met een representatieve normgroep.

Dat is minder spannend dan een verrassend uiterlijk kenmerk, maar het is de enige benadering die reproduceerbaar is. Wat zo’n meting precies wel en niet omvat, lees je in onze uitleg over wat intelligentie is.

Conclusie

Vrijwel alle populaire kenmerken die een hoge intelligentie zouden verraden, houden bij nader inzien geen stand. Waar wel een verband bestaat, zoals bij hersenvolume, is dat zo zwak dat het over een individu niets zegt. De aantrekkingskracht van deze mythes zit in de belofte van een zichtbare aanwijzing voor iets wat zich niet eenvoudig laat aflezen. Juist die belofte is het probleem. Intelligentie wordt zichtbaar in hoe iemand informatie verwerkt en toepast, niet in de vorm van het hoofd of de leeftijd waarop de eerste tand uitviel.

Intelligentie

Reflecteren en reflectief leren: het ALACT-model

Reflectief leren en reflecteren betekent beiden dat je bewust terugkijkt op wat je hebt gedaan, gedacht…

Intelligentie

Hippocampus: functie, geheugen, oriëntatie en Nobelprijs

Dit artikel legt uit wat de hippocampus precies doet, en welke ontdekkingen hierover zelfs een Nobelprijs…

Intelligentie

Normaalverdeling IQ: zo werkt de klokcurve

Op deze paginaWat is de normaalverdeling van IQ?De 68-95-99,7-regel: wat de percentages betekenenIQ-classificatie: van lage tot…