Geheugenverlies: oorzaken, symptomen en amnesie

Geheugenverlies betekent dat iemand moeite heeft om informatie, gebeurtenissen of ervaringen te onthouden. Dat kan tijdelijk en onschuldig zijn, bijvoorbeeld door stress of slaaptekort, maar geheugenverlies kan ook samenhangen met neurologische aandoeningen, hersenletsel, alcoholgebruik, medicijnen of dementie.

Niet ieder geheugenprobleem betekent meteen dat er sprake is van een ernstige aandoening. Veel mensen vergeten af en toe een naam, afspraak of waar ze iets hebben neergelegd. Het wordt vooral belangrijk om verder te kijken wanneer geheugenproblemen toenemen, plotseling ontstaan of het dagelijks functioneren beginnen te beïnvloeden.

Wat zijn de oorzaken van geheugenverlies? Welke vormen van amnesie bestaan er? Kan stress tijdelijk geheugenverlies veroorzaken? En wanneer is het verstandig om medische hulp te zoeken?

Wat is geheugenverlies?

Geheugenverlies betekent dat iemand moeite heeft om nieuwe informatie te onthouden, bestaande herinneringen terug te halen, of beide. De medische term voor duidelijk geheugenverlies is amnesie.

Geheugenverlies kan bijvoorbeeld betekenen dat iemand nieuwe informatie moeilijk onthoudt, recente gebeurtenissen vergeet, delen van het verleden niet meer kan herinneren, gesprekken snel vergeet, dezelfde vraag meerdere keren stelt, of moeite heeft om gebeurtenissen in de juiste volgorde te plaatsen.

Bij echte amnesie gaat het doorgaans verder dan normale vergeetachtigheid. Mensen met amnesie weten vaak nog wie ze zijn en kunnen veel vaardigheden en algemene kennis behouden, terwijl specifieke geheugensystemen duidelijk zijn aangetast.

Is geheugenverlies hetzelfde als vergeetachtigheid?

Nee. Iedereen vergeet immers wel eens iets. Voorbeelden van normale vergeetachtigheid zijn even niet op een naam kunnen komen, vergeten waar je je sleutels hebt gelegd, een afspraak vergeten tijdens een drukke periode, of informatie minder goed onthouden na een slechte nachtrust. Dat betekent niet automatisch dat iemand geheugenverlies of dementie heeft.

Symptomen van geheugenverlies

De precieze symptomen hangen af van het soort geheugenverlies en de oorzaak. Mogelijke kenmerken zijn recente gebeurtenissen vergeten, nieuwe informatie moeilijk onthouden, gesprekken kort daarna niet meer herinneren, dezelfde vragen herhalen, afspraken vergeten, moeite hebben om gebeurtenissen terug te halen, gaten in herinneringen, verwarring over tijd of plaats, en moeite met het herkennen van bekende informatie.

Bij sommige vormen van amnesie blijft oudere informatie relatief goed intact terwijl vooral nieuwe herinneringen moeilijk worden opgeslagen.

Oorzaken van geheugenverlies

Geheugenverlies kan veel verschillende oorzaken hebben, van onschuldig en tijdelijk tot ernstig en blijvend. Onderstaand overzicht geeft een eerste richting: welke situatie herken je, wat kan de verklaring zijn, en wat is een verstandige vervolgstap?

Geheugenklacht of geheugenstoornis?

De Hersenstichting maakt een nuttig onderscheid tussen een geheugenklacht en een daadwerkelijke geheugenstoornis.

Geheugenklachten: iemand ervaart dat het geheugen minder goed werkt, bijvoorbeeld door stress, vermoeidheid of ouder worden, zonder dat bij onderzoek noodzakelijk een duidelijke geheugenstoornis wordt gevonden.

Geheugenstoornis: er is aantoonbaar sprake van een duidelijke beperking in een of meer geheugenfuncties, bijvoorbeeld het opslaan of terughalen van informatie.

Dit onderscheid is precies waarom niet elke geheugenklacht meteen onderzoek vereist. Een aantoonbare geheugenstoornis verdient medische beoordeling, zeker wanneer deze nieuw is, toeneemt of het dagelijks functioneren beïnvloedt.

Welke soorten geheugenverlies bestaan er?

Geheugenverlies kan op verschillende manieren worden ingedeeld. Twee belangrijke vormen zijn anterograde amnesie en retrograde amnesie.

Deze vormen kunnen elkaar gedeeltelijk overlappen.

Anterograde amnesie

Bij anterograde amnesie heeft iemand vooral moeite om nieuwe herinneringen te vormen vanaf het moment dat de geheugenstoornis ontstaat. Iemand kan bijvoorbeeld nog weten waar hij is opgegroeid, wie zijn familieleden zijn en welke opleiding hij heeft gevolgd, maar een gesprek van een paar minuten geleden alweer vergeten zijn.

Deze vorm van geheugenverlies komt namelijk onder andere voor bij schade aan hersensystemen die betrokken zijn bij geheugen, waaronder structuren rond de hippocampus en thalamus.

Retrograde amnesie

Bij retrograde amnesie zijn juist herinneringen uit de periode vóór het ontstaan van de geheugenproblemen aangetast. Dat kan bijvoorbeeld voorkomen na hoofdletsel, na een beroerte, bij bepaalde neurologische aandoeningen, of na ernstige hersenschade. Oudere herinneringen blijven soms beter behouden dan recentere herinneringen.

Voorbeeld

Iemand die ernstig hoofdletsel oploopt bij een verkeersongeval, kan zich naderhand niet meer herinneren wat er in de weken voorafgaand aan het ongeval gebeurde, terwijl herinneringen van jaren daarvoor grotendeels intact blijven.

Tijdelijk geheugenverlies

Geheugenverlies hoeft niet altijd blijvend te zijn. Tijdelijke geheugenproblemen kunnen ontstaan door bijvoorbeeld stress, angst, depressie, slaaptekort, bepaalde medicijnen, alcohol of lichamelijke ziekte. Dit betekent niet dat er daadwerkelijk sprake is van structurele hersenschade.

De NHS noemt stress, angst, depressie en slaapproblemen als relatief veelvoorkomende en soms behandelbare oorzaken van geheugenproblemen.

Tijdelijk geheugenverlies door stress

Tijdelijk geheugenverlies door stress komt regelmatig voor. Stress beïnvloedt onder andere aandacht, concentratie, werkgeheugen, slaap en informatieverwerking. Daardoor kan het voelen alsof je geheugen slechter functioneert. Vaak is het probleem niet dat informatie definitief verloren is gegaan, maar dat deze informatie tijdens een stressvolle periode minder goed is opgeslagen.

Voorbeeld

Je voert tijdens een drukke werkdag een gesprek terwijl je ondertussen met meerdere problemen bezig bent. Later denk je: “ik kan me bijna niet meer herinneren wat er gezegd is.” Dat hoeft geen echte amnesie te betekenen. Je aandacht was mogelijk onvoldoende gericht op het gesprek, waardoor de informatie minder goed in het geheugen terechtkwam.

Geheugenverlies door slaaptekort

Slaap speelt namelijk een belangrijke rol bij geheugen. Tijdens slaap worden nieuwe ervaringen verder verwerkt en geconsolideerd. Bij langdurig slaaptekort kunnen problemen ontstaan met aandacht, concentratie, werkgeheugen, leren en het terughalen van informatie. Ook hierdoor kan iemand het gevoel hebben steeds vergeetachtiger te worden.

Geheugenverlies door alcohol

Geheugenverlies door alcohol kan verschillende vormen aannemen. Een bekend voorbeeld is een alcoholische black-out. Tijdens zo’n black-out kan iemand toch wakker zijn, praten, lopen en interacties hebben, maar later geen of nauwelijks herinneringen hebben aan wat er is gebeurd. Dat komt doordat alcohol het vermogen kan verstoren om nieuwe herinneringen op te slaan.

Langdurig en ernstig alcoholgebruik kan daarnaast leiden tot ondervoeding en een ernstig tekort aan vitamine B1, wat in ernstige gevallen kan bijdragen aan blijvende geheugenschade zoals bij Korsakov.

Geheugenverlies door trauma

Het woord trauma kan bij geheugenverlies twee verschillende dingen betekenen.

Lichamelijk trauma

Een klap tegen het hoofd of ander hersenletsel kan leiden tot geheugenverlies rond het ongeval, problemen met nieuwe herinneringen, tijdelijke verwarring en concentratieproblemen. Een hersenschudding kan bijvoorbeeld tijdelijk het vermogen om nieuwe informatie te onthouden verstoren. Ernstiger hoofdletsel kan daarentegen blijvende amnesie veroorzaken.

Psychologisch trauma

Ook een ernstige psychologisch traumatische ervaring kan in sommige gevallen gepaard gaan met geheugenverlies. Dit wordt dissociatieve amnesie genoemd, waarbij autobiografische herinneringen tijdelijk of langdurig niet toegankelijk kunnen zijn, zonder dat een neurologische oorzaak dit volledig verklaart. Hieronder lees je hier meer over.

Dissociatieve amnesie

Bij dissociatieve amnesie zijn persoonlijke herinneringen niet meer toegankelijk, terwijl hiervoor geen duidelijke neurologische oorzaak zoals hersenletsel, een beroerte of een hersenaandoening wordt gevonden. Deze vorm van geheugenverlies hangt vaak samen met een ernstig stressvolle of traumatische gebeurtenis, bijvoorbeeld mishandeling, een ongeval, oorlogsgeweld of een andere overweldigende ervaring.

Het geheugenverlies kan zich op verschillende manieren uiten. Soms ontbreken herinneringen aan één specifieke gebeurtenis of periode. In zeldzamere gevallen strekt het geheugenverlies zich uit over de eigen identiteit of een groot deel van het levensverhaal. Anders dan bij anterograde amnesie blijft het vermogen om nieuwe informatie te leren en op te slaan doorgaans wel intact; het gaat vooral om het niet kunnen terughalen van eerder opgeslagen, vaak emotioneel belastende herinneringen.

Voorbeeld

Iemand die een ernstig ongeval heeft meegemaakt, kan zich naderhand niets meer herinneren van de uren rondom de gebeurtenis zelf, terwijl het geheugen voor de periode ervoor en erna grotendeels intact is. Lichamelijk onderzoek en beeldvorming laten in zo’n geval geen duidelijke verklarende afwijking zien.

Omdat de symptomen kunnen lijken op geheugenverlies door hersenletsel, is het belangrijk dat een arts eerst lichamelijke en neurologische oorzaken uitsluit voordat dissociatieve amnesie als verklaring wordt overwogen. Behandeling richt zich doorgaans op psychologische begeleiding, bijvoorbeeld gericht op het verwerken van de onderliggende traumatische ervaring, en niet op medicatie tegen het geheugenverlies zelf. Cleveland Clinic beschrijft dissociatieve amnesie als een beschermingsmechanisme van de geest tegen onverwerkte, ingrijpende ervaringen, waarbij herstel van de herinneringen met de juiste behandeling in veel gevallen mogelijk is.

Plotseling geheugenverlies

Plotseling geheugenverlies moet serieus worden genomen. Het kan verschillende oorzaken hebben, waaronder een beroerte, epileptische aanval, hoofdletsel, ernstige infectie, intoxicatie of transiënte globale amnesie. Vooral wanneer iemand van het ene op het andere moment niet meer weet wat er net is gebeurd, is medische beoordeling belangrijk.

Plotseling geheugenverlies kan op zichzelf tijdelijk blijken te zijn, toch is thuis vaak niet betrouwbaar vast te stellen waardoor het wordt veroorzaakt.

Plotseling geheugenverlies bij ouderen

Bij ouderen kan plotseling geheugenverlies extra verontrustend zijn. Daarom is het belangrijk om onderscheid te maken tussen een geleidelijke achteruitgang en een plotselinge verandering. Een langzaam toenemend geheugenprobleem kan bijvoorbeeld passen bij cognitieve achteruitgang. Plotselinge verwardheid of geheugenverlies kan juist wijzen op een acuut medisch probleem, zoals een beroerte, infectie, uitdroging, bijwerking van medicijnen, delirium of epileptische activiteit.

Bij plotselinge veranderingen is daarom snelle medische beoordeling verstandig.

Wat is transiënte globale amnesie?

Een bijzondere vorm van tijdelijk geheugenverlies is transiënte globale amnesie, afgekort TGA. Daardoor ontstaat plotseling ernstige moeite om nieuwe informatie te onthouden. Iemand kan bijvoorbeeld voortdurend vragen “waar zijn we?”, “hoe zijn we hier gekomen?” of “wat is er gebeurd?” De persoon weet meestal nog wel wie hij is en herkent bekende mensen.

Een episode duurt doorgaans enkele uren en maximaal 24 uur. Het geheugen keert daarna geleidelijk terug.

Is transiënte globale amnesie gevaarlijk?

TGA zelf heeft meestal een gunstig verloop. Maar het probleem is dat plotseling geheugenverlies ook kan passen bij ernstigere aandoeningen zoals een beroerte of epileptische aanval. Daarom moet plotseling geheugenverlies medisch worden beoordeeld.

Geheugenverlies en de hippocampus

De hippocampus speelt een belangrijke rol bij het vormen van nieuwe herinneringen. Deze structuur ligt namelijk diep in de temporaalkwab en maakt deel uit van een groter geheugennetwerk. Schade aan de hippocampus of verbindingen daaromheen kan het vermogen verstoren om nieuwe episodische herinneringen te vormen.

Geheugen werkt echter niet vanuit één hersengebied. Ook onder andere de thalamus, frontale hersengebieden, de temporaalkwab en verschillende corticale netwerken spelen een rol bij het opslaan en terughalen van herinneringen.

Geheugenverlies en het korte-termijngeheugen

Bij geheugenklachten wordt vaak gesproken over het korte-termijngeheugen. Dat is echter niet helemaal hetzelfde als geheugenverlies. Het korte-termijngeheugen houdt informatie gedurende korte tijd beschikbaar, bijvoorbeeld wanneer je een telefoonnummer enkele seconden onthoudt, een instructie vasthoudt, of een zin begrijpt terwijl je hem leest.

Problemen met aandacht, stress of vermoeidheid kunnen het korte-termijngeheugen tijdelijk minder efficiënt maken. Dat hoeft niet te betekenen dat er sprake is van amnesie.

Geheugenverlies en dementie

Geheugenverlies kan voorkomen bij dementie, maar geheugenverlies is niet hetzelfde als dementie. Dementie is een syndroom waarbij meerdere cognitieve functies zodanig achteruitgaan dat het dagelijks functioneren wordt beïnvloed.

Naast geheugenproblemen kunnen bijvoorbeeld ontstaan: taalproblemen, problemen met plannen, minder goed kunnen beoordelen van situaties, veranderingen in gedrag en problemen met ruimtelijke oriëntatie. Dementie is bovendien geen normaal onderdeel van ouder worden.

Geheugenverlies en Alzheimer

De ziekte van Alzheimer is een veelvoorkomende oorzaak van dementie. Geheugenproblemen behoren vaak tot de eerste opvallende symptomen. Bij Alzheimer ontstaat de achteruitgang meestal geleidelijk. Dat verschilt sterk van plotseling geheugenverlies.

Bij toenemende geheugenproblemen is het daarom belangrijk om niet zelf te concluderen dat iemand Alzheimer heeft. Andere oorzaken, waaronder stress, depressie, medicijnen en lichamelijke aandoeningen, kunnen eveneens geheugenklachten veroorzaken.

Korsakov en geheugenverlies

Het syndroom van Korsakov kan leiden tot ernstig en langdurig geheugenverlies, waarbij vooral het vermogen om nieuwe herinneringen te vormen sterk verstoord raakt. Het volledige artikel over Korsakov gaat uitgebreid in op de symptomen, oorzaken, diagnose en levensverwachting bij deze aandoening.

Welke medicijnen kunnen geheugenproblemen veroorzaken?

Sommige medicijnen kunnen geheugen, aandacht of alertheid beïnvloeden. Voorbeelden zijn bepaalde slaapmiddelen, kalmeringsmiddelen, sedatieve medicijnen en benzodiazepinen. Ook combinaties van medicijnen kunnen, vooral bij ouderen, cognitieve klachten versterken. Zo noemt Mayo Clinic onder andere benzodiazepinen en andere sederende medicijnen als mogelijke oorzaken van amnesie.

Wanneer is geheugenverlies normaal?

Enige verandering van geheugen kan optreden bij het ouder worden. Dat betekent bijvoorbeeld dat een naam minder snel te binnen schiet, nieuwe informatie iets meer herhaling vraagt, of iemand langer moet nadenken.

Maar ouder worden betekent niet automatisch dat ernstige geheugenproblemen normaal zijn. Wanneer iemand bijvoorbeeld steeds vaker afspraken mist, verdwaalt op bekende plekken, dezelfde vragen stelt, of dagelijkse taken niet meer goed uitvoert, is verder onderzoek verstandig.

Wanneer moet je naar de huisarts?

Neem daarom contact op met de huisarts wanneer geheugenproblemen steeds vaker voorkomen, duidelijk erger worden, het dagelijks functioneren beïnvloeden, zorgen veroorzaken bij jezelf of naasten, of gepaard gaan met veranderingen in gedrag of andere cognitieve functies. Een arts kan beoordelen of aanvullend onderzoek nodig is.

Wanneer is geheugenverlies een spoedgeval?

Ook plotseling geheugenverlies zonder duidelijke andere symptomen moet worden beoordeeld, omdat thuis niet betrouwbaar onderscheid kan worden gemaakt tussen bijvoorbeeld transiënte globale amnesie, epilepsie en een beroerte.

Hoe wordt de oorzaak van geheugenverlies onderzocht?

Er bestaat geen eenvoudige test waarmee alle vormen van geheugenverlies kunnen worden vastgesteld. Een arts kijkt daarom doorgaans naar wanneer de klachten begonnen, hoe snel ze zijn ontstaan, welke herinneringen zijn aangetast, medicijnen, alcohol- en drugsgebruik, hoofdletsel, neurologische klachten, psychische klachten en dagelijks functioneren. Vaak kan informatie van een partner, familielid of andere naaste belangrijk zijn.

Afhankelijk van de situatie kan aanvullend onderzoek nodig zijn, bijvoorbeeld cognitieve screening, neuropsychologisch onderzoek, bloedonderzoek, neurologisch onderzoek of een MRI- of CT-scan. De precieze aanpak hangt af van de vermoedelijke oorzaak.

Kan geheugenverlies herstellen?

Dat hangt volledig af van de oorzaak. Tijdelijke geheugenproblemen door bijvoorbeeld slaaptekort, stress of bepaalde medicijnen kunnen verbeteren wanneer de onderliggende oorzaak wordt aangepakt. Bij andere oorzaken kan herstel gedeeltelijk zijn. Bij structurele hersenschade kan daarentegen een deel van het geheugenverlies blijvend zijn.

Daarom is het belangrijk om niet alleen naar het symptoom geheugenverlies te kijken, maar vooral naar waardoor het ontstaat.

Wat kun je zelf doen bij geheugenklachten?

Bij milde geheugenklachten kunnen bijvoorbeeld algemene maatregelen helpen om cognitief functioneren te ondersteunen: voldoende slapen, regelmatig bewegen, stress verminderen, voldoende eten en drinken, alcohol beperken, vaste routines gebruiken, agenda en herinneringen gebruiken, één taak tegelijk uitvoeren, en sociale contacten onderhouden.

Deze maatregelen behandelen geen neurologische amnesie, maar kunnen wel helpen wanneer vermoeidheid, stress of een gebrek aan structuur bijdragen aan geheugenproblemen. Wie merkt dat aandacht en concentratie ook een rol spelen, leest wellicht ook meer over concentratieproblemen.

Hoe help je iemand met geheugenverlies?

Wanneer iemand geheugenproblemen heeft, kan de omgeving namelijk veel betekenen. Praktische strategieën zijn:

Kan stress echt geheugenverlies veroorzaken?

Ja, stress kan het geheugen duidelijk beïnvloeden. Maar er is een belangrijk onderscheid. Stress veroorzaakt vaak problemen met aandacht, concentratie, informatieopslag en het terughalen van herinneringen. Daardoor kan het voelen alsof informatie verdwenen is.

Kan geheugenverlies door alcohol herstellen?

Dat hangt af van het type geheugenverlies. Een tijdelijke alcoholische black-out verdwijnt als acute episode, maar de herinneringen die tijdens de black-out niet zijn opgeslagen komen vaak niet alsnog terug.

Bij langdurig zwaar alcoholgebruik kan daarnaast blijvende hersenschade ontstaan, waarbij geheugenverlies langdurig of permanent kan zijn (zie het artikel over Korsakov voor meer hierover). Stoppen met alcohol en tijdige behandeling van voedingstekorten zijn daarom belangrijk.

Samenvatting

Geheugenverlies kan uiteenlopen van tijdelijke vergeetachtigheid tot ernstige amnesie. Mogelijke oorzaken zijn onder andere stress, slaaptekort, alcohol, medicijnen, hoofdletsel, beroerte, epilepsie, dementie, psychologisch trauma en vitamine B1-tekort.

Een belangrijk onderscheid is dat tussen anterograde amnesie, waarbij nieuwe herinneringen moeilijk worden gevormd, en retrograde amnesie, waarbij oudere herinneringen verloren zijn gegaan. Daarnaast bestaat dissociatieve amnesie, waarbij herinneringen ontbreken zonder aanwijsbare neurologische oorzaak, vaak in samenhang met een traumatische ervaring. Toch komen tijdelijke geheugenproblemen relatief vaak voor en hoeven ze niet altijd op een hersenaandoening te wijzen.

Plotseling geheugenverlies moet daarentegen altijd serieus worden genomen, omdat het ook kan voorkomen bij acute neurologische aandoeningen. Bij geheugenproblemen die toenemen of het dagelijks functioneren beïnvloeden, is beoordeling door een arts verstandig.