Leerproblemen: kenmerken, oorzaken en hulp

Leerproblemen komen voor bij kinderen én volwassenen: iemand die blijft worstelen met lezen, rekenen of onthouden, terwijl er niets mis lijkt met de aanleg. De term klinkt breed, en dat is hij ook.

In dit artikel lees je wat leerproblemen precies zijn, hoe ze verschillen van een leerstoornis, welke oorzaken en signalen er zijn, en welke stappen kunnen helpen.

Wat zijn leerproblemen precies?

Leerproblemen is een brede term voor moeite met het verwerven of toepassen van vaardigheden, zoals lezen, spellen, rekenen, onthouden of plannen. De problemen kunnen tijdelijk of langdurig zijn en verschillende oorzaken hebben. Bij een leerstoornis, zoals dyslexie of dyscalculie, zijn de moeilijkheden specifiek en hardnekkig en worden ze volgens professionele criteria vastgesteld. Leerproblemen zeggen op zichzelf niets over iemands intelligentie.

Hoe vaak leerproblemen voorkomen is niet precies vast te stellen, omdat onderzoeken verschillende definities, leeftijdsgroepen en grenswaarden gebruiken.

Leerproblemen zijn niet hetzelfde als een lage intelligentie: iemand met leerproblemen kan een gemiddeld of zelfs hoog IQ hebben en toch moeite houden met specifieke vaardigheden.

Andere termen die in de praktijk vaak voor hetzelfde verschijnsel worden gebruikt, zijn moeite met leren, problemen met leren, studieproblemen en leermoeilijkheden. Deze woorden beschrijven allemaal dat het verwerven of toepassen van nieuwe kennis en vaardigheden meer moeite kost.

Leerproblemen of een leerstoornis: wat is het verschil?

Het onderscheid tussen beide is belangrijk voor de aanpak, maar in de praktijk niet altijd meteen duidelijk.

De bekendste specifieke leerstoornissen zijn dyslexie, waarbij lezen en spellen hardnekkig moeilijk blijven, en dyscalculie, waarbij ernstige en aanhoudende rekenproblemen bestaan. Andere ontwikkelingsproblemen, zoals ADHD, DCD of taalproblemen, kunnen het leren eveneens beïnvloeden, maar zijn zelf geen specifieke leerstoornissen. Vaststelling van dyslexie of dyscalculie gebeurt door een orthopedagoog-generalist of GZ-psycholoog, meestal pas nadat extra begeleiding vanuit school onvoldoende resultaat heeft opgeleverd.

Onderzoek naar cognitieve vaardigheden kan soms aanvullende informatie geven over sterke en minder sterke vaardigheden, bijvoorbeeld via een disharmonisch IQ-profiel. Zo’n profiel verklaart op zichzelf echter geen leerprobleem of leerstoornis.

Wat zijn veelvoorkomende oorzaken van leerproblemen?

Leerproblemen ontstaan zelden door één enkele factor. Vaak spelen meerdere oorzaken tegelijk een rol.

Omgevings- en onderwijsfactoren

Een onderwijsaanpak die onvoldoende aansluit bij iemands voorkennis, instructiebehoefte of leertempo, een wisseling van school of baan, of spanningen thuis kunnen het leren tijdelijk bemoeilijken.

Aandacht en concentratie

Moeite om de aandacht vast te houden kan het opnemen, verwerken en toepassen van nieuwe informatie bemoeilijken, wat zich onder meer uit als concentratieproblemen.

Emotionele factoren

Stress, een negatief zelfbeeld en faalangst kunnen leerproblemen zowel veroorzaken als in stand houden, doordat angst om te falen het leren kan blokkeren, ook los van intelligentie, zoals bij hoogbegaafdheid en faalangst.

Cognitieve factoren

Een minder sterk ontwikkeld werkgeheugen maakt het lastiger om nieuwe informatie vast te houden terwijl je er tegelijk mee werkt, wat zich vaak uit als moeite met rekenen of het volgen van meerstaps-instructies.

Aandachts- en ontwikkelingsproblemen

ADHD kan het leren beïnvloeden doordat het moeilijker kan zijn om aandacht vast te houden, instructies te volgen en taken te organiseren. ADHD is zelf geen leerstoornis, maar kan wel naast dyslexie of dyscalculie voorkomen, met een eigen samenhang tussen de ADD kenmerken en signalen van leerproblemen. Ook bij hoogbegaafdheid en ADHD compenseert een hoge intelligentie de moeite soms lang.

Welke soorten leerproblemen bestaan er?

Leerproblemen kunnen op verschillende vlakken ontstaan, en vaak spelen er meerdere gebieden tegelijk een rol. Hieronder een kort overzicht van de meest voorkomende soorten.

Lezen en spellen

Moeite met het herkennen van klanken, vlot lezen of correct spellen komt regelmatig voor. Bij kinderen valt dit vaak op tijdens het leren lezen; bij volwassenen kan het zich uiten in langzaam of foutgevoelig lezen. Wanneer deze moeite hardnekkig is en niet reageert op extra oefening, kan er sprake zijn van dyslexie.

Rekenen

Moeite met getallen, rekenregels of het toepassen van rekenkundige bewerkingen, zoals hoofdrekenen of het aflezen van een klok. Bij aanhoudende en ernstige rekenproblemen kan dyscalculie een rol spelen, een specifieke leerstoornis die op vergelijkbare wijze wordt vastgesteld als dyslexie.

Aandacht en concentratie

Moeite om de aandacht bij een taak te houden, ook wanneer de taak op zich niet moeilijk is. Dit kan leren bemoeilijken doordat informatie minder goed wordt opgenomen of verwerkt, een patroon dat overlapt met concentratieproblemen.

Geheugen en informatieverwerking

Moeite om nieuwe informatie vast te houden, te combineren of snel te verwerken. Dit speelt vaak een rol bij rekenen, het volgen van meerstaps-instructies of het onthouden van lesstof, en hangt nauw samen met het werkgeheugen.

Taal en begrip

Moeite met het begrijpen van gesproken of geschreven taal, het volgen van instructies of het samenvatten van een tekst in eigen woorden. Dit kan bij kinderen en volwassenen voorkomen, bijvoorbeeld bij een taalontwikkelingsstoornis of een andere achtergrond in taalverwerving.

Plannen en organiseren

Moeite met het structureren van taken, op tijd beginnen of overzicht houden over meerdere stappen. Dit hangt nauw samen met executieve functies en komt regelmatig voor bij ADHD of ADD.

Leerproblemen bij kinderen

Bij kinderen vallen leerproblemen meestal op via school. Signalen die vaak terugkomen zijn:

• Aanhoudende moeite met lezen, spellen of rekenen, ondanks passende instructie en extra oefening.
• Snel afgeleid zijn of moeite om een taak af te maken.
• Vermijdingsgedrag: huiswerk uitstellen of overslaan.
• Een negatief zelfbeeld ondanks pogingen om het wel te leren.
• Meer tijd nodig hebben dan klasgenoten voor dezelfde opdracht.

Leerproblemen bij volwassenen

Bij volwassenen uiten leerproblemen zich vaak anders dan bij kinderen, bijvoorbeeld als moeite met plannen, het lezen van lange teksten of het onthouden van instructies tijdens studie of werk. Een leerstoornis zoals dyslexie of dyscalculie was meestal al tijdens de ontwikkeling aanwezig, ook al is die pas op volwassen leeftijd herkend of vastgesteld. Ontstaan problemen met leren en onthouden juist nieuw op volwassen leeftijd, of nemen ze snel toe, dan is dat een reden om dit met de huisarts te bespreken: dat kan namelijk ook op iets anders wijzen dan een leerprobleem.

Gevolgen wanneer leerproblemen blijven bestaan

Blijven leerproblemen onopgemerkt of onbegeleid, dan kan de impact verder reiken dan een lager cijfer. Aanhoudende leerproblemen kunnen samengaan met frustratie, faalangst, verminderde motivatie en een negatiever zelfbeeld, zeker wanneer iemand herhaaldelijk ervaart dat leren meer moeite kost. Dit maakt vroege signalering en een passende aanpak belangrijk, niet alleen voor de prestaties maar ook voor het welzijn op langere termijn.

Wat kun je doen bij leerproblemen?

Leerproblemen zijn in veel gevallen goed te begeleiden, mits de aanpak aansluit bij de onderliggende oorzaak.

Wanneer professionele hulp inschakelen?

Kortdurende moeite met een vak of taak is normaal en meestal geen reden tot zorg. Schakel hulp in wanneer de moeite lang aanhoudt, meerdere gebieden raakt, of gepaard gaat met een dalend zelfbeeld, vermijdingsgedrag of lichamelijke klachten. Een huisarts, school of psycholoog (bij kinderen vaak een jeugdpsycholoog, bij volwassenen doorgaans een eerstelijnspsycholoog) kan de vervolgstap bepalen. De uitslag van een online zelftest geeft een eerste indicatie en vervangt geen beoordeling door een deskundige.

Leerproblemen: tot slot

Leerproblemen kunnen verschillende oorzaken hebben en komen voor bij kinderen en volwassenen van ieder intelligentieniveau. Soms speelt de leeromgeving een rol, maar ook aandacht, taal, geheugen, emoties of een specifieke leerstoornis kunnen het leren beïnvloeden. Op tijd signaleren en gericht begeleiden, via school, werk of een specialist, kan helpen om aanhoudende frustratie te verminderen.

Hersenen & Cognitie

Korsakov: symptomen, oorzaken en levensverwachting

Het syndroom van Korsakov is een ernstige hersenaandoening waarbij vooral het geheugen en andere cognitieve functies…

Hersenen & Cognitie

Reflecteren en reflectief leren: het ALACT-model

Reflectief leren en reflecteren betekent beiden dat je bewust terugkijkt op wat je hebt gedaan, gedacht…

Hersenen & Cognitie

Het puberbrein: wat er echt verandert in het tienerbrein

Dit artikel legt uit wat er neurologisch daadwerkelijk gebeurt in het puberbrein, en waarom die ontwikkeling…