Op deze pagina
Iemand vraagt hoe het met je gaat, en je weet het eerlijk gezegd niet. Je voelt wel iets, onrust in je buik of een druk op je borst, maar of dat boosheid, verdriet of spanning is, kun je niet zeggen. Voor veel mensen is dat een herkenbaar moment. Voor mensen met alexithymie is het de dagelijkse werkelijkheid.
Alexithymie betekent letterlijk “geen woorden voor gevoelens”. Het is geen ziekte en geen diagnose, maar een persoonlijkheidskenmerk dat bij ongeveer één op de tien mensen sterk aanwezig is. Je ontdekt welke kenmerken bij alexithymie horen, hoe het samenhangt met autisme en wat kan helpen om gevoelens beter te herkennen. Verderop kun je je eigen ervaringen verkennen met een vrijblijvende zelftest.
Alexithymie is moeite met het herkennen, onderscheiden en onder woorden brengen van je eigen gevoelens, vaak samen met een denkstijl die vooral op feiten en de buitenwereld gericht is. Het komt bij zo’n 10 procent van de volwassenen in sterke mate voor, en naar schatting bij ongeveer de helft van de mensen met autisme. Het is geen diagnose, maar een eigenschap die je kunt meten en tot op zekere hoogte kunt ontwikkelen.
Wat is alexithymie?
Het woord alexithymie komt uit het Grieks: a (geen), lexis (woord) en thymos (gevoel). De Amerikaanse psychiater Peter Sifneos gebruikte de term in 1973 voor het eerst. Hij zag dat veel van zijn patiënten met lichamelijke klachten zonder duidelijke oorzaak opvallend weinig over hun gevoelens konden vertellen. Ze beschreven vooral wat er gebeurde, niet wat het met hen deed.
Tegenwoordig zien onderzoekers alexithymie als een dimensioneel persoonlijkheidskenmerk. Dat betekent dat het geen kwestie is van “wel of niet hebben”: iedereen scoort ergens op een schaal, van weinig tot veel moeite met gevoelens. Pas bij hoge scores spreken we van alexithymie. Het staat niet als stoornis in de DSM-5, het handboek voor psychische aandoeningen, maar het wordt wel veel onderzocht omdat het samenhangt met allerlei psychische en lichamelijke klachten.
Mensen met alexithymie hebben wél gevoelens. Het probleem zit niet in het voelen zelf, maar in het herkennen en benoemen van emoties. De emotie is er, alleen komt die vooral binnen als een lichamelijk signaal of een vage onrust, zonder duidelijk label.
Kenmerken van alexithymie
De meest gebruikte vragenlijst, de Toronto Alexithymia Scale (TAS-20), meet drie kenmerken die samen het beeld van alexithymie vormen:
| Kenmerk | Wat het inhoudt | Hoe het eruitziet |
|---|---|---|
| Moeite met gevoelens herkennen | Niet goed weten welke emotie je voelt, en emoties moeilijk kunnen onderscheiden van lichamelijke sensaties | “Ik voel me raar, maar ik weet niet of ik boos of moe ben.” |
| Moeite met gevoelens beschrijven | Je gevoelens niet goed onder woorden kunnen brengen naar anderen | Op de vraag “hoe voel je je?” vooral “goed” of “gewoon” antwoorden |
| Extern gerichte denkstijl | Vooral nadenken over feiten, gebeurtenissen en praktische zaken, weinig over de binnenwereld | Gesprekken over gevoelens zinloos of ongemakkelijk vinden |
Alexithymie herkennen bij jezelf: 7 voorbeelden
Alexithymie laat zich in het dagelijks leven op verschillende manieren zien. Deze voorbeelden komen veel voor, maar niet iedereen herkent zich in alle zeven:
- je merkt pas dat je gestrest was als je lichaam het opgeeft, bijvoorbeeld met hoofdpijn, buikpijn of uitputting;
- je reageert soms heftig, terwijl je zelf niet goed weet waar dat vandaan kwam;
- anderen zeggen dat je afstandelijk of rationeel overkomt, terwijl je je zelf niet zo voelt;
- je vindt het lastig om aan te voelen wat anderen voelen;
- je dromen en fantasieën zijn eerder praktisch dan beeldend;
- bij een moeilijke gebeurtenis focus je op wat er geregeld moet worden;
- je vindt het moeilijk om aan te geven wat je nodig hebt of wilt, omdat je niet goed weet wat je voelt.
Herken je jezelf in deze kenmerken?
Ontdek met een zelftest hoe jij gevoelens herkent en verwoordt. Bekijk je antwoorden en krijg inzicht in de drie kenmerken van alexithymie. Geen medische diagnose.
Hoe vaak komt alexithymie voor?
In een grote Finse bevolkingsstudie scoorde ongeveer 13 procent van de volwassenen hoog op alexithymie. Andere studies komen uit op ongeveer 10 procent. Het komt iets vaker voor bij mannen dan bij vrouwen, en vaker bij mensen met een lager opleidingsniveau. Dat laatste zegt niets over intelligentie: het hangt vermoedelijk samen met hoeveel je in je opvoeding en omgeving gewend bent om over gevoelens te praten.
Bij sommige groepen ligt het percentage veel hoger. Denk aan mensen met autisme, depressie, eetproblemen, verslaving of chronische pijn. Dat betekent niet dat alexithymie die problemen veroorzaakt, maar wel dat ze vaak samen voorkomen.
Hoe ontstaat alexithymie?
Er is niet één oorzaak. Onderzoekers onderscheiden grofweg twee vormen:
Primaire alexithymie is een relatief stabiele eigenschap die al vroeg aanwezig lijkt te zijn. Tweelingonderzoek wijst op een erfelijke component. Ook de vroege ontwikkeling kan meespelen, bijvoorbeeld de gehechtheid aan ouders, de taalontwikkeling en het temperament van een kind. Kinderen leren emoties deels via hun ouders: “Ik zie dat je verdrietig bent.” Als er thuis weinig over gevoelens werd gesproken, kan het herkennen en benoemen van emoties zich minder hebben ontwikkeld. Zo eenvoudig ligt het verband met opvoeding niet: veel mensen met alexithymie groeiden op in een liefdevol gezin, en het onderzoek hiernaar is nog niet eensluidend. Meer over hoe emotionele ontwikkeling normaal verloopt, lees je in het artikel over sociaal-emotionele ontwikkeling.
Secundaire alexithymie ontstaat later, in samenhang met ingrijpende ervaringen of psychische klachten. Na een trauma of bij een depressie kunnen alexithymische kenmerken toenemen. Een mogelijke verklaring is dat het brein gevoelens dempt als vorm van bescherming, maar dat mechanisme is niet vastgesteld. Deze vorm kan afnemen als de onderliggende klachten verminderen.
Onderzoek van Britse wetenschappers suggereert een verband tussen alexithymie en bepaalde aspecten van interoceptie: het waarnemen van signalen uit je eigen lichaam, zoals je hartslag, honger of dorst. Dat past bij het idee dat emoties voor een deel beginnen als lichamelijke signalen. Wie die signalen minder goed oppikt, heeft mogelijk ook minder grip op de emotie die erbij hoort. De relatie is wel complex en niet elk onderzoek vindt hetzelfde effect, onder meer omdat interoceptie op verschillende manieren wordt gemeten. De insula speelt in dit proces waarschijnlijk een belangrijke rol.
Alexithymie en autisme
Alexithymie en autisme worden vaak met elkaar in verband gebracht, en terecht. Volgens een overzichtsstudie uit 2019 scoort naar schatting ongeveer de helft van de mensen met autisme hoog op alexithymie, tegenover zo’n 5 procent in de controlegroepen. Dat percentage hangt wel af van het gebruikte meetinstrument en van de onderzochte groep.
Toch zijn het twee verschillende dingen. Niet iedereen met autisme heeft alexithymie, en de meeste mensen met alexithymie hebben geen autisme. Onderzoekers Geoffrey Bird en Richard Cook stelden bovendien een hypothese voor: sommige emotionele problemen die vaak aan autisme worden toegeschreven, zoals moeite met het herkennen van emoties op gezichten of verschillen in meevoelen, hangen mogelijk samen met alexithymie en niet met autisme zelf. In het onderzoek waarop zij zich baseerden, liet de groep autistische deelnemers zonder alexithymie geen verminderde affectieve empathie zien, dus het meevoelen met de emoties van een ander.
Dat is een hypothese, geen vaststaand feit. Bovendien bestaat empathie uit meerdere onderdelen. Naast meevoelen (affectieve empathie) is er het inschatten van wat een ander denkt of voelt (cognitieve empathie), en daarover is het onderzoek minder eensluidend. Het inzicht nuanceert wel een hardnekkig vooroordeel: dat autistische mensen per definitie minder empathisch zouden zijn. Bij meisjes en vrouwen met autisme speelt dit nog sterker, omdat zij hun moeite met emoties vaak goed weten te camoufleren. Lees daarover meer in het artikel over autisme bij meisjes en vrouwen.
Wat zijn de gevolgen van alexithymie?
Gevoelens zijn informatie. Ze vertellen je wat je nodig hebt, waar je grenzen liggen en wat belangrijk voor je is. Als je die informatie moeilijk kunt lezen, heeft dat gevolgen op verschillende terreinen.
Emotieregulatie en stress
Je kunt een emotie lastig reguleren als je niet weet welke het is. Mensen met alexithymie merken spanning daardoor vaak pas laat op, wanneer die zich al heeft opgestapeld. Emotieregulatie begint met herkennen, en precies daar zit de moeilijkheid. Ook emotionele uitputting kan zo ongemerkt ontstaan.
Lichamelijke klachten
Omdat emoties bij alexithymie vooral als lichamelijke sensaties worden ervaren, gaan ze vaak samen met lichamelijke klachten zonder duidelijke medische oorzaak, zoals vermoeidheid, buikklachten of hoofdpijn. Dat was ook precies wat Sifneos in de jaren zeventig opviel.
Relaties
Partners, vrienden of collega’s kunnen iemand met alexithymie ervaren als koel of moeilijk te bereiken. Ruzies lopen soms vast omdat het gesprek over gevoelens niet op gang komt. Dat is geen onwil, maar het ontbreken van woorden voor wat er van binnen gebeurt. Ook mentaliseren (begrijpen wat een ander denkt of voelt) kan daardoor lastiger zijn.
Psychische klachten
Alexithymie hangt samen met een grotere kans op depressie en angstklachten, en het kan een behandeling moeilijker maken. Veel therapieën gaan er namelijk van uit dat je kunt vertellen wat je voelt. Lukt dat niet, dan is het goed als een behandelaar daar rekening mee houdt.
Wat helpt bij alexithymie?
Alexithymie is geen vaststaand lot. Hoewel het een vrij stabiele eigenschap is, kun je wel leren om je gevoelens beter op te merken en te benoemen. Deze stappen helpen daarbij:
Deze stappen zijn praktische handvatten, geen bewezen behandelprotocol. Onderzoek naar de effectiviteit richt zich vooral op psychologische behandelingen. Een systematische review uit 2024 van 18 gerandomiseerde studies vond dat die behandelingen, vooral cognitieve gedragstherapie en varianten daarvan, de alexithymiescores in de meeste studies verlaagden. De onderzoekers noemen het bewijs wel voorlopig: de studies zijn klein en onderling verschillend, en ze gebruikten allemaal dezelfde zelfinvulvragenlijst als uitkomstmaat. Voor de effectiviteit van losse oefeningen thuis bestaat nog weinig onderzoek.
Korte antwoorden op de meest gestelde vragen over alexithymie.
Alexithymie betekent letterlijk “geen woorden voor gevoelens”. Het is een persoonlijkheidskenmerk waarbij je moeite hebt om je eigen emoties te herkennen, te onderscheiden en onder woorden te brengen.
Nee. Alexithymie staat niet als stoornis in de DSM-5. Het is een eigenschap die op een schaal wordt gemeten, van weinig tot veel moeite met gevoelens. Wel wordt het in onderzoek en behandeling serieus genomen, omdat het samenhangt met andere klachten.
Jawel. Ze voelen wel iets, maar ervaren het vaak als een vage lichamelijke onrust of spanning, zonder te weten welke emotie het is. Het probleem zit in het herkennen en benoemen, niet in het voelen zelf.
Nee. Naar schatting scoort ongeveer de helft van de mensen met autisme hoog op alexithymie. Andersom hebben de meeste mensen met alexithymie geen autisme. Het zijn twee verschillende kenmerken die vaak samen voorkomen.
Ja. In onderzoek wordt vaak de TAS-20 gebruikt. Met onze alexithymietest krijg je in een paar minuten inzicht in hoe sterk de kenmerken bij jou aanwezig zijn. Een zelftest is geen diagnose, maar wel een goed startpunt.
Primaire alexithymie is vrij stabiel, maar je kunt wel leren je gevoelens beter op te merken. Secundaire alexithymie, die ontstaat na een trauma of bij een depressie, kan afnemen als de onderliggende klachten verbeteren.
Ze overlappen, maar zijn niet hetzelfde. Alexithymie gaat vooral over je eigen gevoelens herkennen en benoemen. Emotionele intelligentie is breder en omvat ook het reguleren van emoties en het omgaan met de emoties van anderen.
Lees hoe emotieregulatie werkt en welke strategieën kunnen helpen om emoties te hanteren.
Conclusie
Alexithymie is moeite met het herkennen en benoemen van je eigen gevoelens. Het is geen gebrek aan gevoel, maar een gebrek aan woorden en grip op wat je voelt. Het komt bij ongeveer één op de tien mensen sterk voor en naar schatting bij de helft van de mensen met autisme, en het hangt samen met stress, lichamelijke klachten en problemen in relaties.
Het goede nieuws is dat je er iets aan kunt doen. Door aandacht te geven aan je lichaam, je gevoelswoordenschat uit te breiden en feedback te vragen, krijg je stap voor stap meer contact met je binnenwereld. De eerste stap is weten waar je staat.
Wil je je emotionele vaardigheden verder verkennen?
De EQ-test kijkt breder dan alexithymie. Met de copingtest zie je hoe je op stress reageert.
Bronnen
- Bagby, R.M., Parker, J.D.A. & Taylor, G.J. (1994). The twenty-item Toronto Alexithymia Scale, I: Item selection and cross-validation of the factor structure. Journal of Psychosomatic Research, 38(1), 23-32. Geraadpleegd op 19 oktober 2026, van https://doi.org/10.1016/0022-3999(94)90005-1
- Bird, G. & Cook, R. (2013). Mixed emotions: the contribution of alexithymia to the emotional symptoms of autism. Translational Psychiatry, 3, e285. Geraadpleegd op 19 oktober 2026, van https://doi.org/10.1038/tp.2013.61
- Brewer, R., Cook, R. & Bird, G. (2016). Alexithymia: a general deficit of interoception. Royal Society Open Science, 3(10), 150664. Geraadpleegd op 19 oktober 2026, van https://doi.org/10.1098/rsos.150664
- Kinnaird, E., Stewart, C. & Tchanturia, K. (2019). Investigating alexithymia in autism: A systematic review and meta-analysis. European Psychiatry, 55, 80-89. Geraadpleegd op 19 oktober 2026, van https://doi.org/10.1016/j.eurpsy.2018.09.004
- Salminen, J.K., Saarijärvi, S., Äärelä, E., Toikka, T. & Kauhanen, J. (1999). Prevalence of alexithymia and its association with sociodemographic variables in the general population of Finland. Journal of Psychosomatic Research, 46(1), 75-82. Geraadpleegd op 19 oktober 2026, van https://doi.org/10.1016/S0022-3999(98)00053-1
- Sifneos, P.E. (1973). The prevalence of ‘alexithymic’ characteristics in psychosomatic patients. Psychotherapy and Psychosomatics, 22(2-6), 255-262. Geraadpleegd op 19 oktober 2026, van https://doi.org/10.1159/000286529
- Tsubaki, K. & Shimizu, E. (2024). Psychological treatments for alexithymia: A systematic review. Behavioral Sciences, 14(12), 1173. Geraadpleegd op 19 oktober 2026, van https://doi.org/10.3390/bs14121173