Nachtmerries: betekenis, oorzaak en wat je brein ermee doet

Je schiet wakker met een bonzend hart. Je werd achtervolgd, viel van een hoogte of verloor iemand die je dierbaar is. Het voelde zo echt dat het even duurt voordat je weet waar je bent. Nachtmerries overkomen bijna iedereen weleens, maar waarom maakt je brein ze eigenlijk?

Nachtmerries zijn geen toevallige ruis van een slapend brein. Ze ontstaan in een specifieke slaapfase, de REM-slaap, waarin de emotionele centra van je hersenen juist extra actief zijn. Onderzoek wijst erop dat dromen een rol spelen bij het verwerken van emoties, en dat nachtmerries ontstaan wanneer die verwerking vastloopt.

In dit artikel lees je wat er in je brein gebeurt tijdens een nachtmerrie, wat de betekenis en de oorzaak van nachtmerries kunnen zijn, waarom sommige nachtmerries zo levensecht voelen en wat je eraan kunt doen.

Wat zijn nachtmerries?

Een nachtmerrie is een levendige, beangstigende of verontrustende droom waaruit je meestal wakker wordt. Je herinnert je de inhoud daarna vaak goed, en je bent snel helder: je weet waar je bent en dat het een droom was. Het onrustige gevoel kan nog even blijven hangen.

Angst is de meest voorkomende emotie in nachtmerries, maar ook verdriet, schaamte, woede of walging komen voor. Veelgehoorde thema’s zijn achtervolgd worden, vallen, verdwalen, te laat komen, aangevallen worden of iemand verliezen.

Nachtmerries zijn heel gewoon. De meeste volwassenen hebben er af en toe een, en bij kinderen, vooral tussen ongeveer 3 en 10 jaar, komen ze zelfs vaak voor. Wanneer nachtmerries regelmatig terugkomen en je slaap of je dagelijks functioneren verstoren, spreken artsen en psychologen van een nachtmerriestoornis. Die komt naar schatting bij enkele procenten van de volwassenen voor.

Nachtmerries en de REM-slaap

Je slaap verloopt in cycli van ongeveer 90 minuten. In elke cyclus ga je van lichte slaap naar diepe slaap en daarna naar de REM-slaap, genoemd naar de snelle oogbewegingen (Rapid Eye Movement) die dan optreden. In de REM-slaap droom je het meest levendig, en daar ontstaan ook de meeste nachtmerries.

Aan het begin van de nacht zijn de REM-periodes kort; tegen de ochtend worden ze steeds langer. Daarom vallen nachtmerries vaak in de tweede helft van de nacht of vlak voor het opstaan. Tijdens de REM-slaap is je lichaam bovendien grotendeels verlamd: je spieren zijn ontspannen, zodat je je dromen niet uitvoert. Je brein is daarentegen bijna net zo actief als wanneer je wakker bent.

Wat er in je brein gebeurt

Hersenscans laten zien dat in de REM-slaap niet alle hersengebieden even actief zijn. Drie veranderingen zijn belangrijk om nachtmerries te begrijpen:

• De amygdala is extra actief. Dit kleine, amandelvormige gebied diep in je hersenen speelt een centrale rol bij angst en het herkennen van dreiging.
• De prefrontale cortex is minder actief. Dit deel van je brein helpt overdag om emoties te remmen, situaties te relativeren en te toetsen of iets logisch is.
• Stresshormonen zijn laag. De hoeveelheid noradrenaline, een stof die bij stress en alertheid hoort, is tijdens de REM-slaap juist bijzonder laag.

Ook de hippocampus, belangrijk voor het geheugen, is in deze fase actief. Zo kunnen herinneringen en emoties uit de afgelopen dagen in je dromen opduiken, vaak in vreemde combinaties.

De rol van de amygdala: emoties verwerken in je slaap

Volgens een invloedrijke theorie werkt de REM-slaap als een soort nachtelijke therapie. Emotionele herinneringen worden opnieuw geactiveerd, maar in een brein waarin de stresshormonen laag zijn. Daardoor kan de herinnering bewaard blijven terwijl de emotionele lading ervan afneemt. Een gebeurtenis die gisteren nog pijnlijk voelde, voelt na een paar nachten slapen vaak minder heftig.

Nachtmerries passen in dit beeld als een verwerking die ontspoort. Wordt de angst in een droom te hevig, dan word je wakker voordat de verwerking is afgerond. De emotie neemt dan niet af, en dezelfde angst kan in een volgende nacht terugkomen. In het model van de slaaponderzoekers Nielsen en Levin worden nachtmerries daarom gezien als een mislukte poging van het brein om angst te temperen. Dat verklaart ook waarom stress en trauma zo vaak samengaan met nachtmerries: er is meer emotie te verwerken, en het systeem raakt overbelast.

Wat is de betekenis van nachtmerries?

Veel mensen zoeken de betekenis van een nachtmerrie in droomwoordenboeken: vallen zou onzekerheid betekenen, uitvallende tanden angst voor verlies. Voor zulke vaste symboolbetekenissen is geen wetenschappelijk bewijs. Hetzelfde droombeeld kan voor twee mensen iets heel anders betekenen.

Wat onderzoek wel steunt, is de zogenoemde continuïteitshypothese: dromen sluiten aan bij wat je overdag bezighoudt. Niet zozeer de letterlijke gebeurtenissen, maar vooral de zorgen, spanningen en emoties die erbij horen. Een nachtmerrie over achtervolgd worden zegt dan weinig over achtervolging, maar mogelijk wel iets over een gevoel van druk of dreiging dat je ervaart.

Wil je iets met de betekenis van een nachtmerrie, stel jezelf dan deze vragen:

• Welke emotie overheerste: angst, machteloosheid, schaamte, verdriet?
• Waar voel ik die emotie op dit moment ook in mijn leven?
• Komt de nachtmerrie terug in periodes van spanning, en verdwijnt hij als het rustiger wordt?

Terugkerende nachtmerries die letterlijk een nare gebeurtenis herhalen, hebben een andere betekenis. Die horen vaak bij een traumatische ervaring die het brein nog niet heeft kunnen verwerken. Daarover verderop meer.

Wat is de oorzaak van nachtmerries?

Er is zelden één oorzaak. Meestal gaat het om een combinatie van factoren die de emotieverwerking in de REM-slaap verstoren of de REM-slaap zelf veranderen.

Stress en spanning

De meest voorkomende oorzaak van nachtmerries is stress: drukte op het werk, examens, relatieproblemen, financiële zorgen of een verhuizing. Hoe meer onverwerkte spanning, hoe meer er ’s nachts te verwerken valt. Bij langdurige stress, zoals bij een dreigende burn-out, kunnen nachtmerries een van de signalen zijn.

Trauma

Na een schokkende gebeurtenis, zoals een ongeluk, geweld of een plotseling verlies, zijn nachtmerries heel gewoon. Bij de meeste mensen nemen ze in de weken daarna af. Blijven ze bestaan, en herhalen ze de gebeurtenis bijna letterlijk, dan kan dat passen bij een posttraumatische stressstoornis (PTSS). Nachtmerries zijn een van de kernklachten van PTSS en komen bij een groot deel van de mensen met PTSS voor.

Slaaptekort en een onregelmatig ritme

Slaap je een paar nachten te weinig, dan haalt je brein de gemiste REM-slaap later in. Dit heet REM-rebound: de REM-periodes worden langer en intenser, en daarmee nemen ook levendige dromen en nachtmerries toe. Hetzelfde gebeurt bij jetlag of wisselende diensten.

Medicijnen, alcohol en andere middelen

Sommige middelen beïnvloeden de REM-slaap direct. Bekende voorbeelden:

• bepaalde bloeddrukverlagers, zoals sommige bètablokkers;
• antidepressiva, vooral bij het starten, wisselen of afbouwen;
• alcohol: het onderdrukt de REM-slaap in de eerste helft van de nacht, waarna deze in de tweede helft terugkomt met extra levendige dromen;
• het stoppen met alcohol, slaapmiddelen of cannabis, wat tijdelijk een sterke REM-rebound kan geven;
• nicotinepleisters die ’s nachts worden gedragen.

Andere slaapproblemen en lichamelijke oorzaken

Ook slaapapneu (ademstops tijdens de slaap), koorts en pijn kunnen bijdragen aan nachtmerries, doordat je vaker kort wakker wordt en je dromen beter onthoudt. Daarnaast lijkt aanleg mee te spelen: sommige mensen dromen van nature levendiger en hebben vaker nachtmerries, ook zonder duidelijke aanleiding.

Levensechte nachtmerries: waarom voelen ze zo echt?

Sommige nachtmerries zijn zo levendig dat je na het wakker worden twijfelt of het echt is gebeurd. Je ruikt, voelt en hoort alles, en je lichaam reageert alsof het gevaar echt was. Daar zijn verschillende verklaringen voor.

Je brein beleeft de droom als werkelijkheid. In de REM-slaap zijn de gebieden voor beeld, beweging en emotie volop actief. Tegelijk is de prefrontale cortex, die normaal toetst of iets klopt, grotendeels uitgeschakeld. Daardoor merk je in de droom niet op dat iets onlogisch is, en beleef je het volledig als echt.

Je wordt midden in de REM-slaap wakker. Word je wakker tijdens of direct na een droom, dan onthoud je die veel beter dan dromen waar je doorheen slaapt. Bij een nachtmerrie is dat bijna altijd het geval, want de angst maakt je wakker. De beelden staan daardoor nog vers in je geheugen.

Je lichaam doet mee. Bij het wakker worden schiet je stresssysteem aan: je hartslag gaat omhoog, je zweet en je ademt snel. Die lichamelijke reactie maakt de ervaring nog echter, en het kan even duren voordat je tot rust komt.

REM-rebound en middelen maken dromen intenser. Na slaaptekort, het stoppen met alcohol of cannabis, of bij bepaalde medicijnen worden dromen niet alleen vaker naar, maar ook levendiger en gedetailleerder.

Nachtmerrie of nachtangst?

Nachtmerries worden vaak verward met nachtangst (pavor nocturnus), vooral bij kinderen. Toch zijn het twee verschillende verschijnselen, die in een andere slaapfase ontstaan.

Nachtmerries bij kinderen

Kinderen hebben vaker nachtmerries dan volwassenen, vooral van de kleutertijd tot ongeveer 10 jaar. Dat hangt samen met hun ontwikkeling: hun fantasie groeit, ze ontdekken nieuwe angsten en ze kunnen echt en niet echt nog minder goed scheiden. Meestal nemen nachtmerries met de jaren af.

Wat helpt: troost je kind, laat het vertellen wat het droomde als het dat wil, en zorg voor een rustig en voorspelbaar slaapritueel. Een kind kan ook een tekening maken van de nachtmerrie en daar een ander, veilig einde aan geven. Dat is een kindvriendelijke variant van de techniek die hieronder wordt beschreven.

Wat helpt tegen nachtmerries?

Bij af en toe een nachtmerrie is een goede slaaphygiëne meestal genoeg: een vast ritme, voldoende slaap, minder alcohol en schermen voor het slapengaan, en een moment om de dag af te sluiten voordat je naar bed gaat. Komen nachtmerries vaak terug, dan is er één techniek met veel onderzoek erachter: imaginaire herhaling (Imagery Rehearsal Therapy, IRT).

Daarnaast kunnen ontspanningsoefeningen voor het slapengaan helpen, en het opschrijven van zorgen in een notitieboekje, zodat je ze niet mee je bed in neemt. Sommige mensen leren lucide dromen, waarbij je in de droom beseft dat je droomt en de droom kunt beïnvloeden. Dat is voor nachtmerries minder goed onderzocht dan imaginaire herhaling.

Wanneer zoek je hulp?

Neem contact op met je huisarts of een psycholoog als:

• je meerdere keren per week nachtmerries hebt, gedurende langere tijd;
• je bang bent om te gaan slapen of slaap gaat vermijden;
• je overdag last hebt van vermoeidheid, prikkelbaarheid of concentratieproblemen;
• de nachtmerries na een schokkende gebeurtenis niet afnemen;
• je vermoedt dat een medicijn of een ander slaapprobleem, zoals slaapapneu, een rol speelt.

Bij nachtmerries die samenhangen met trauma zijn behandelingen zoals traumagerichte cognitieve gedragstherapie of EMDR vaak effectief, soms in combinatie met imaginaire herhaling. Bij ernstige, aanhoudende nachtmerries, vooral bij PTSS, kan een arts ook medicatie overwegen, zoals prazosine. Dat gebeurt altijd in overleg met een arts en meestal naast een psychologische behandeling.

Conclusie

Nachtmerries ontstaan vooral in de REM-slaap, wanneer de amygdala op volle toeren draait en de remmende prefrontale cortex grotendeels stilvalt. In die fase verwerkt je brein normaal gesproken de emoties van de dag. Nachtmerries zijn het moment waarop die verwerking te heftig wordt en je wakker schrikt.

De oorzaak van nachtmerries ligt meestal in stress, trauma, slaaptekort of middelen die de REM-slaap beïnvloeden. Een vaste betekenis per droombeeld bestaat niet, maar de emotie in een nachtmerrie zegt vaak wel iets over wat je bezighoudt. Komen nachtmerries vaak terug, dan is imaginaire herhaling een eenvoudige en goed onderzochte manier om ze te verminderen.

Emotionele intelligentie

Mentaliseren: betekenis, voorbeelden en hoe je het versterkt

Mentaliseren is het vermogen om je eigen gedrag en dat van anderen te begrijpen als voortkomend…

Hersenen & Cognitie

Hersenschors: functies van de vier hersenkwabben

De hersenschors is de buitenste laag van de grote hersenen en het gebied waar denken, waarnemen…

Hersenen & Cognitie

Mindmap maken: uitleg, stappen en een duidelijk voorbeeld

Een mindmap is een toegankelijk, visueel hulpmiddel dat voor veel mensen kan bijdragen aan overzicht, studeren…