Dementie: eerste symptomen en signalen herkennen

Dementie is een verzamelnaam voor meer dan vijftig hersenaandoeningen waarbij het geheugen, het denkvermogen en het gedrag geleidelijk achteruitgaan. Je vergeet een naam, weet niet meer waar je de autosleutels hebt gelegd, of merkt dat een dierbare steeds vaker dezelfde vraag stelt. Herkenbaar, en meestal onschuldig. Maar wanneer wordt vergeetachtigheid iets om serieus over na te denken?

In Nederland leven naar schatting ruim 310.000 mensen met dementie, en door de vergrijzing zal dit aantal de komende decennia sterk toenemen.

In dit artikel lees je wat dementie precies is, welke eerste symptomen je kunt herkennen, welke vormen er bestaan en wat het verschil is met gewone, onschuldige vergeetachtigheid. Ook bespreken we wat de wetenschap weet over het uitstellen ervan, en hoe je met de aandoening kunt omgaan, als patiënt of als naaste.

Wat is dementie precies?

Dementie is geen op zichzelf staande ziekte, maar een syndroom: een combinatie van symptomen die kan ontstaan door verschillende onderliggende hersenaandoeningen. Daarbij raken hersencellen, of de verbindingen daartussen, onherstelbaar beschadigd. Daardoor kunnen de hersenen informatie niet meer goed verwerken.

Dat uit zich in een geleidelijke achteruitgang van:

• het geheugen, vooral voor recente gebeurtenissen;
• het denk- en oordeelsvermogen;
• de taal en het woordgebruik;
• de oriëntatie in tijd en plaats;
• het gedrag en de persoonlijkheid.

Het draait daarbij steeds om hetzelfde onderliggende proces: cognitief functioneren dat geleidelijk verstoord raakt. Daarbij kunnen onder meer geheugen, taal, aandacht en denkvermogen geleidelijk worden aangetast.

De 10 belangrijkste symptomen en kenmerken van dementie

De eerste symptomen van dementie zijn vaak subtiel. Ze worden makkelijk toegeschreven aan stress, ouderdom of drukte, en dat is ook lang niet altijd onterecht. Toch is het goed om alert te zijn op een aantal kenmerken die vaker terugkomen in een vroeg stadium. Dit zijn de 10 meest voorkomende signalen:

1. Vergeetachtigheid die het dagelijks leven verstoort. Niet één keer een naam kwijt zijn, maar herhaaldelijk dezelfde vraag stellen of belangrijke afspraken structureel vergeten.
2. Moeite met plannen en organiseren. Een recept volgen of de maandelijkse rekeningen bijhouden wordt opeens lastig.
3. Problemen met vertrouwde taken. Koffiezetten, de auto besturen naar een bekende plek of een spelletje spelen dat altijd lukte, gaat opeens moeizaam.
4. Problemen met taal. Het juiste woord niet kunnen vinden, of de draad van een gesprek kwijtraken.
5. Desoriëntatie in tijd en plaats. Verdwalen op een vertrouwde route, of niet meer weten welke dag het is.
6. Verminderd beoordelingsvermogen. Slechte financiële beslissingen, of minder aandacht voor persoonlijke verzorging.
7. Spullen verkeerd wegleggen. Dingen op vreemde plekken terugvinden, en anderen ervan verdenken dat ze zijn weggenomen.
8. Terugtrekken uit werk of sociale activiteiten. Hobby’s en contacten die vroeger vanzelfsprekend waren, worden gemeden.
9. Stemmings- of gedragsveranderingen. Meer prikkelbaarheid, achterdocht, apathie of onrust dan voorheen.
10. Verlies van initiatief. Minder zin om ergens aan te beginnen, ook bij dingen die altijd plezier gaven.

Eén van deze symptomen zegt op zichzelf weinig; aanhoudende concentratieproblemen bijvoorbeeld kunnen net zo goed op stress of vermoeidheid wijzen. Het gaat om een combinatie van klachten die aanhoudt én verergert. Twijfel je bij jezelf of bij iemand in je omgeving over deze eerste symptomen? Dan is een gesprek met de huisarts de logische eerste stap.

De fasen van dementie: kenmerken per stadium

Dementie verloopt meestal in drie grove fasen, al lopen de kenmerken per fase sterk uiteen van persoon tot persoon en per onderliggende vorm.

• Fase 1: beginstadium. Lichte geheugenproblemen en concentratieverlies, die vaak nog worden gecompenseerd met hulpmiddelen zoals een agenda. Zelfstandig functioneren is meestal nog goed mogelijk.
• Fase 2: matige dementie. De klachten worden duidelijker merkbaar: meer hulp nodig bij dagelijkse taken, grotere desoriëntatie, en soms gedragsveranderingen zoals onrust of achterdocht. Zelfstandig wonen wordt lastiger.
• Fase 3: vergevorderd stadium. Vrijwel volledige afhankelijkheid van zorg, ernstige geheugen- en taalproblemen, en vaak ook lichamelijke achteruitgang.

Hoe snel iemand van de ene naar de andere fase overgaat, verschilt sterk en is nauwelijks te voorspellen.

De belangrijkste vormen van dementie

Zoals gezegd is dit een verzamelnaam. De belangrijkste vormen zijn:

Ziekte van Alzheimer: de meest voorkomende vorm. Bij Alzheimer hopen zich eiwitten op in en tussen hersencellen, waardoor de communicatie tussen cellen steeds verder verstoord raakt. Het geheugen is meestal het eerst en meest zichtbaar aangetast, vooral het onthouden van nieuwe informatie. Dat is niet toevallig: de hippocampus, het hersengebied dat een centrale rol speelt bij het vormen van nieuwe herinneringen en ruimtelijke oriëntatie, is bij Alzheimer vaak al in een vroeg stadium aangetast.

Vasculaire dementie: de op één na meest voorkomende vorm, veroorzaakt door een verminderde bloedtoevoer naar de hersenen, bijvoorbeeld na een beroerte of door langdurig hoge bloeddruk. Anders dan bij Alzheimer verloopt de achteruitgang hier vaak trapsgewijs: perioden van stabiliteit worden afgewisseld met plotselinge verslechteringen.

Lewy body dementie: gekenmerkt door abnormale eiwitophopingen (Lewy lichaampjes) in de hersenen. Naast geheugenproblemen zijn hallucinaties, sterk wisselende alertheid en bewegingsklachten die lijken op de ziekte van Parkinson kenmerkend.

Frontotemporale dementie: deze vorm treft vooral de frontaal- en slaapkwab, de gebieden die betrokken zijn bij gedrag, persoonlijkheid en taal. Deze vorm komt relatief vaker voor op jongere leeftijd (onder de 65 jaar). De eerste symptomen zijn daardoor vaak anders dan bij Alzheimer: niet geheugenverlies staat op de voorgrond, maar duidelijke gedrags- of persoonlijkheidsveranderingen, zoals ontremming, apathie of verlies van sociale remmingen.

Veel mensen hebben overigens een combinatie van meerdere vormen tegelijk, wat de diagnose in de praktijk lastiger maakt dan het op papier lijkt.

Oorzaken en risicofactoren van dementie

Er is niet één oorzaak die alle vormen verklaart. Wel is er steeds meer bekend over factoren die de kans hierop verhogen of verlagen. Een deel daarvan kun je niet beïnvloeden, zoals leeftijd en erfelijke aanleg: hoe ouder je wordt, hoe groter die kans, en het risico is iets hoger als een naast familielid op jonge leeftijd dementie kreeg.

Een ander deel van de risicofactoren is wél deels beïnvloedbaar:

• langdurig hoge bloeddruk, vooral op middelbare leeftijd;
• diabetes en overgewicht;
• roken en overmatig alcoholgebruik;
• weinig lichaamsbeweging;
• gehoorverlies dat niet wordt behandeld;
• langdurige sociale isolatie;
• lage opleiding en weinig mentale uitdaging gedurende het leven.

Interessant genoeg overlappen deze risicofactoren sterk met de manier waarop IQ en cognitieve vaardigheden veranderen naarmate je ouder wordt: cardiovasculaire gezondheid blijkt keer op keer een sleutelrol te spelen in hoe goed het brein op oudere leeftijd blijft functioneren.

Hoe wordt de diagnose dementie gesteld?

De diagnose vaststellen is geen kwestie van één test. De huisarts is meestal het eerste aanspreekpunt en sluit eerst andere, behandelbare oorzaken uit, denk aan een vitaminetekort, een schildklierprobleem of bijwerkingen van medicatie. Pas als die zijn uitgesloten, volgt vaak een doorverwijzing naar een geheugenpoli of neuroloog.

Een vroege en zorgvuldige diagnose is belangrijk. Het geeft duidelijkheid, opent de deur naar begeleiding en behandeling, en geeft de persoon zelf en naasten de tijd om zich voor te bereiden op wat komen gaat.

Kan dementie behandeld of genezen worden?

Voor de meeste vormen van dementie bestaat op dit moment geen genezende behandeling. Behandeling richt zich daarom vooral op het verminderen van klachten, het ondersteunen van functioneren en het behouden van kwaliteit van leven.

Voor de ziekte van Alzheimer bestaan een paar medicijnen (rivastigmine, galantamine, donepezil en memantine) die de achteruitgang bij sommige mensen iets kunnen vertragen. Het effect verschilt sterk per persoon en de bijwerkingen, zoals duizeligheid, misselijkheid en vermoeidheid, zijn vaak aanzienlijk. Huisartsen schrijven deze middelen daarom zelden zelf voor; dat gebeurt meestal via een specialist.

Minstens zo belangrijk is niet-medicamenteuze ondersteuning: ergotherapie om dagelijkse taken haalbaar te houden, muziektherapie om onrust te verminderen, en voldoende beweging. Deze aanpak maakt dementie niet ongedaan, maar kan wel bijdragen aan meer rust en zelfstandigheid.

Let op: een plotselinge, sterke toename van verwardheid of onrust past niet bij het geleidelijke verloop van dementie en kan wijzen op een delier, een acute en vaak behandelbare aandoening. Neem in dat geval direct contact op met de huisarts.

Dementie versus normale vergeetachtigheid: wat is het verschil?

Niet elke vergeetachtigheid wijst op dementie. Sterker nog, af en toe iets vergeten hoort gewoon bij het ouder worden. Het verschil zit vooral in de aard en de impact van de klachten.

Vergelijking: wanneer is vergeetachtigheid normaal, en wanneer niet?

Het overzicht hieronder laat per situatie zien waar het onderscheid meestal in zit.

Gezonde vergeetachtigheid: wat is normaal?

Bij gezonde vergeetachtigheid ben je bijvoorbeeld een naam kwijt, maar schiet die je later vanzelf weer te binnen. Je vergeet af en toe een afspraak, maar bent je daar zelf van bewust en compenseert dat met een agenda. Dit soort schommelingen in je kortetermijngeheugen worden vaak veroorzaakt door stress, slaapgebrek of drukte, en duiden lang niet automatisch op een achterliggende aandoening.

Veelvoorkomende, onschuldige oorzaken van vergeetachtigheid

Vergeetachtigheid heeft lang niet altijd met dementie te maken. Een aantal veelvoorkomende, tijdelijke oorzaken:

• Vergeetachtig door stress. Langdurige spanning belast het werkgeheugen en maakt het lastiger om nieuwe informatie vast te houden.
• Vergeetachtig moe. Slaaptekort verstoort het proces waarmee herinneringen worden vastgelegd, waardoor je sneller dingen kwijtraakt.
• Vergeetachtig door alcohol. Alcohol beïnvloedt de hersenen direct en kan, vooral bij regelmatig gebruik, het kortetermijngeheugen tijdelijk verzwakken.
• Vergeetachtigheid tijdens de overgang. Hormonale schommelingen rond de menopauze worden vaak gekoppeld aan concentratie- en geheugenklachten.
• Vergeetachtigheid bij jongvolwassenen. Ook op jonge leeftijd komt vergeetachtigheid voor, meestal door drukte, stress of onvoldoende slaap, en zelden door een onderliggende hersenaandoening.
• Vergeetachtigheid bij ouderen. Een lichte, geleidelijke afname van het geheugen hoort bij het normale verouderingsproces en is iets anders dan de progressieve achteruitgang bij dementie.

Het verschil zit in het patroon: bij deze vormen van vergeetachtigheid gaat het om een tijdelijke of stabiele situatie die niet verergert, terwijl dementie juist een aanhoudend en voortschrijdend proces is.

Bij dementie zijn de geheugenproblemen structureel, worden ze geleidelijk erger, en gaan ze gepaard met problemen op andere vlakken: taal, oriëntatie, planning of gedrag. Iemand in een vroeg stadium heeft vaak zelf minder besef van de eigen achteruitgang dan de omgeving.

Het is ook goed om dit te onderscheiden van hersenmist: een tijdelijk gevoel van mentale traagheid en verminderde concentratie, dat vaak samenhangt met stress, slaaptekort of overbelasting. Waar hersenmist doorgaans weer kan verminderen wanneer de onderliggende oorzaak wordt aangepakt, is dementie juist een progressief proces.

Omgaan met dementie: tips voor patiënt en naasten

Dementie raakt niet alleen de persoon zelf, maar ook de mensen eromheen. Een aantal inzichten die in de praktijk vaak helpen:

Voor de persoon met dementie:

• Een vaste dagstructuur en herkenbare routines kunnen houvast bieden. Bij dementie kunnen onder meer executieve functies en cognitieve flexibiliteit verminderen.
• Gebruik hulpmiddelen zoals een agenda, kalender of memo’s om het geheugen te ondersteunen.
• Blijf, voor zover mogelijk, lichamelijk en sociaal actief. Beweging en sociale betrokkenheid kunnen bijdragen aan het behoud van functioneren, welzijn en zelfstandigheid, ook op het vlak van executieve functies zoals planning, zelfcontrole en taakinitiatie.

Voor naasten en mantelzorgers:

• Corrigeer niet steeds; iemand met dementie leert minder goed van correcties en kan daar juist onzeker of boos door worden.
• Laat merken dat iemand nog steeds meetelt: vraag hulp bij kleine, haalbare taken.
• Bewaak je eigen grenzen. Mantelzorg voor iemand met dementie is intensief en langdurig; overbelasting ligt op de loer.
• Een casemanager dementie kan helpen om zorg, begeleiding en praktische zaken (zoals een volmacht of wilsverklaring) tijdig te regelen.

Kun je dementie voorkomen? Wat de wetenschap zegt

Een garantie tegen dementie bestaat niet. Leeftijd en genetica spelen nu eenmaal een rol die je niet kunt uitschakelen. Toch laat onderzoek zien dat leefstijl er wel degelijk toe doet. De factoren die het beste onderbouwd zijn:

• Regelmatige lichaamsbeweging. Dit verbetert de doorbloeding van de hersenen en ondersteunt cognitieve functies op de lange termijn.
• Mentale uitdaging. Nieuwe dingen leren, puzzelen of een instrument bespelen houdt neurale netwerken actief. Werkgeheugen is een van de cognitieve functies die hierbij een rol spelen: het is verantwoordelijk voor het tijdelijk vasthouden en verwerken van informatie.
• Sociale betrokkenheid. Regelmatig contact met anderen vermindert eenzaamheid, een erkende risicofactor voor cognitieve achteruitgang.
• Gehoorverlies behandelen. Onbehandeld gehoorverlies vergroot de cognitieve belasting van de hersenen aanzienlijk.
• Hart- en vaatgezondheid op peil houden. Een gezonde bloeddruk, gezond gewicht en niet roken beschermen zowel het hart als de hersenen.

Emotionele intelligentie

Autistische burn-out: symptomen, oorzaken en herstel

Autistische burn-out is een term voor ernstige en vaak langdurige uitputting bij mensen met autisme, die…

Hersenen & Cognitie

Het puberbrein: wat er echt verandert in het tienerbrein

Dit artikel legt uit wat er neurologisch daadwerkelijk gebeurt in het puberbrein, en waarom die ontwikkeling…

Hersenen & Cognitie

Schermtijd bij kinderen: effect op hersenen en intelligentie

Dit artikel gaat over het concept schermtijd en de effecten ervan, niet over de gelijknamige instelling…

Dit artikel is uitsluitend bedoeld ter informatie en vervangt geen medisch advies. Vermoed je dementie bij jezelf of een naaste? Neem dan contact op met de huisarts.