Depressie: kenmerken, oorzaken en behandeling

Je voelt je al langere tijd somber, hebt minder energie en merkt dat dingen waar je normaal plezier uit haalt je nauwelijks nog iets doen. Is dit een moeilijke periode, of kan er sprake zijn van een depressie?

Een depressie is meer dan tijdelijk verdriet of een paar slechte dagen. Het is een stemmingsstoornis waarbij somberheid en verlies van interesse en plezier langere tijd op de voorgrond staan en invloed hebben op het dagelijks functioneren. In dit artikel lees je wat een depressie is, welke kenmerken erbij horen, waardoor een depressie kan ontstaan en welke behandelingen mogelijk zijn.

Wat is een depressie?

Een depressie is een psychische aandoening die behoort tot de stemmingsstoornissen. De klachten gaan verder dan gewone somberheid en kunnen invloed hebben op bijna ieder onderdeel van het leven: werk of studie, relaties, slaap, eetlust, concentratie en lichamelijke energie.

Volgens internationaal gebruikte diagnostische criteria gaat het bij een depressieve stoornis om meerdere symptomen die gedurende minstens twee weken, bijna iedere dag en het grootste deel van de dag aanwezig zijn. Daarbij moet in ieder geval sprake zijn van een sombere stemming en/of duidelijk verlies van interesse of plezier (2).

De twee hoofdkenmerken van een depressie

Een depressie ziet er niet bij iedereen hetzelfde uit. Sommige mensen ervaren vooral een diepe somberheid, terwijl anderen vooral merken dat ze vrijwel nergens meer plezier aan beleven. Toch draait het uiteindelijk om twee kernkenmerken.

Een aanhoudend sombere, lege of prikkelbare stemming. Dit gevoel houdt het grootste deel van de dag aan en verdwijnt niet vanzelf na een goede nachtrust of een leuke afleiding.

Duidelijk minder interesse of plezier. Activiteiten die normaal belangrijk of prettig zijn, hobby’s, sociale contacten of werk, leveren nauwelijks nog voldoening op. Daarnaast kunnen verschillende andere symptomen voorkomen, die in de volgende secties aan bod komen.

Minder plezier, concentratie en piekeren bij depressie

Anhedonie. Het vermogen om plezier te ervaren is bij een depressie duidelijk verminderd. Hobby’s, sport of activiteiten waar iemand voorheen naar uitkeek kunnen plotseling weinig betekenis meer hebben.

Concentratieproblemen. Mensen met een depressie kunnen moeite hebben met nadenken, beslissingen nemen of hun aandacht ergens bij houden. Een boek lezen of een vergadering volgen wordt daardoor ingewikkelder. Dit overlapt soms met concentratieproblemen door andere oorzaken en met wat vaak hersenmist wordt genoemd.

Gevoelens van waardeloosheid of schuld. Een depressie beïnvloedt vaak de manier waarop iemand naar zichzelf kijkt, met gedachten als “ik doe alles verkeerd” of “ik stel anderen teleur”. Deze gedachten kunnen zeer overtuigend voelen, ook wanneer mensen in de omgeving ze niet herkennen. De manier waarop iemand met zulke gedachten en gevoelens omgaat, hangt mede samen met emotieregulatie.

Lichamelijke klachten bij een depressie

Vermoeidheid en weinig energie. Veel mensen met een depressie voelen zich voortdurend moe. Zelfs opstaan, douchen of reageren op een bericht kan daardoor al zwaar voelen.

Slaapproblemen. Een depressie kan het slaapritme sterk beïnvloeden: moeilijk inslapen, ’s nachts vaak wakker worden, heel vroeg wakker worden, of juist veel meer slapen dan normaal. Slecht slapen kan vervolgens vermoeidheid en somberheid verder versterken.

Veranderingen in eetlust of gewicht. Sommige mensen verliezen hun eetlust en vallen af. Anderen gaan juist meer eten, bijvoorbeeld omdat eten tijdelijk troost biedt.

Psychomotorische onrust of vertraging. Sommige mensen worden opvallend rusteloos en kunnen moeilijk stilzitten. Bij anderen gebeurt het tegenovergestelde: bewegen, praten en denken lijken langzamer te gaan. Bij een ernstige depressie kunnen ook gedachten aan de dood voorkomen. Verderop, bij “wanneer moet je hulp zoeken”, lees je wat je dan het beste kunt doen.

Wanneer spreken we van een depressieve stoornis?

Iedereen voelt zich weleens somber. Dat betekent niet automatisch dat er sprake is van een depressie. Bij de classificatie wordt onder andere gekeken naar hoeveel symptomen aanwezig zijn, hoe lang, hoe ernstig, en hoeveel invloed ze hebben op werk, relaties en het dagelijks functioneren.

Volgens de DSM-5-criteria moeten minimaal vijf symptomen gedurende minstens twee weken aanwezig zijn, waarbij minstens één daarvan een sombere stemming of verlies van interesse en plezier is (2). Een online zelftest kan helpen om klachten te herkennen, maar kan geen diagnose stellen.

Wat is het verschil tussen somberheid en depressie?

Somberheid is een normale menselijke emotie. Je kunt bijvoorbeeld somber zijn na een teleurstelling, relatiebreuk of verlies. Meestal blijft het vermogen om ook positieve gevoelens te ervaren gedeeltelijk behouden en neemt de somberheid na verloop van tijd weer af.

Twijfel je vooral tussen uitputting en depressieve klachten, bijvoorbeeld na een lange periode van overbelasting? Dat onderscheid met een burn-out lees je in een apart artikel.

Erfelijkheid, stress en trauma als oorzaak van depressie

Er bestaat meestal niet één duidelijke oorzaak. Een depressie ontstaat doorgaans door een samenspel van biologische, psychologische en sociale factoren (3).

Erfelijke aanleg. Depressie komt in sommige families vaker voor. Erfelijke factoren kunnen daardoor de kwetsbaarheid verhogen, al betekent dit niet dat iemand automatisch zelf een depressie krijgt.

Stressvolle gebeurtenissen. Langdurige of heftige stress kan het risico op depressieve klachten vergroten. Denk aan relatieproblemen, financiële zorgen, langdurige werkstress, verlies van werk, ziekte, mantelzorg, een scheiding of een overlijden. Wanneer langdurige werkstress en uitputting sterk op de voorgrond staan, kan ook sprake zijn van overspannenheid of een burn-out. De klachten kunnen elkaar overlappen.

Traumatische ervaringen. Ernstige gebeurtenissen zoals mishandeling, verwaarlozing of ander trauma kunnen de kwetsbaarheid voor depressie vergroten.

Persoonlijkheid en lichamelijke gezondheid als factoren

Persoonlijke eigenschappen. Sterk perfectionisme, voortdurend piekeren, een negatief zelfbeeld of moeilijk hulp durven vragen kunnen, in combinatie met andere factoren, de kwetsbaarheid voor depressie vergroten. Op zichzelf veroorzaken deze eigenschappen geen depressie.

Lichamelijke aandoeningen. Depressieve klachten kunnen samengaan met lichamelijke aandoeningen. Chronische pijn, diabetes, kanker en andere langdurige gezondheidsproblemen kunnen invloed hebben op de stemming. Daarom kijkt een huisarts bij depressieve klachten niet alleen naar psychologische factoren.

Wat gebeurt er in de hersenen bij een depressie?

Depressie wordt soms simpel uitgelegd als een tekort aan één neurotransmitter, bijvoorbeeld serotonine. De werkelijkheid is aanzienlijk complexer: verschillende hersennetwerken, stresssystemen, genetische factoren, omgevingsinvloeden en psychologische processen spelen gezamenlijk een rol. Een depressie kan daarom niet betrouwbaar worden verklaard als simpelweg een chemische disbalans, en dat is ook een belangrijke reden waarom behandeling per persoon kan verschillen.

Welke soorten depressie bestaan er?

Depressieve stoornis. De klassieke vorm, waarbij gedurende minimaal twee weken meerdere depressieve symptomen aanwezig zijn.

Persisterende depressieve stoornis. Hierbij houden depressieve klachten langdurig aan. Volgens de DSM-5-classificatie gaat het bij volwassenen om een periode van minimaal twee jaar.

Winterdepressie. Bij sommige mensen keren depressieve klachten vooral terug in de herfst- en wintermaanden.

Depressie tijdens en na de zwangerschap. Een depressie kan al tijdens de zwangerschap ontstaan of rondom de periode na een bevalling, waarbij psychologische, lichamelijke en sociale factoren een rol spelen.

Depressieve episode bij een bipolaire stoornis. Ook mensen met een bipolaire stoornis kunnen depressieve episodes doormaken. Omdat daarbij ook manische of hypomane episodes voorkomen, verschilt de diagnose en behandeling van een gewone depressieve stoornis.

Hoe wordt een depressie vastgesteld?

Er bestaat geen bloedtest of hersenscan waarmee een depressie rechtstreeks kan worden aangetoond. Een huisarts, psycholoog of psychiater kijkt onder andere naar de aard, duur en ernst van de klachten, de invloed op het dagelijks functioneren, eerdere episodes, medicijngebruik en lichamelijke aandoeningen.

Soms wordt aanvullend lichamelijk onderzoek gedaan om andere oorzaken van klachten zoals vermoeidheid uit te sluiten. Een vragenlijst kan daarbij ondersteuning bieden, maar vervangt het gesprek met een professional niet (4).

Hoe wordt een depressie behandeld?

Een depressie is behandelbaar. Welke aanpak het beste past, hangt af van onder andere de ernst van de klachten, persoonlijke voorkeuren en eerdere behandelingen. De behandeling wordt daarom bij voorkeur samen met de huisarts of behandelaar gekozen.

Structuur en beweging

Bij lichte klachten kan het helpen om opnieuw structuur aan te brengen: op vaste tijden opstaan, regelmatig eten, iedere dag naar buiten gaan en kleine, haalbare activiteiten plannen. Juist bij depressie ontstaat gemakkelijk een vicieuze cirkel: je voelt je slecht, gaat minder doen en krijgt daardoor nog minder positieve ervaringen. Bewegen hoeft niet meteen intensief te zijn; regelmatig wandelen kan al een nuttige eerste stap zijn. Thuisarts noemt bewegen expliciet als mogelijke behandeloptie (5).

Psychologische behandeling

Psychotherapie is een belangrijke behandelvorm bij depressie. De WHO noemt onder andere cognitieve gedragstherapie, gedragsactivatie en interpersoonlijke therapie als effectieve behandelingen (1).

Cognitieve gedragstherapie (CGT). Hierbij onderzoek je de relatie tussen gedachten, gedrag en gevoelens en leer je patronen die klachten in stand houden herkennen en veranderen. Een hulpmiddel dat hierbij vaak wordt gebruikt, is het G-schema.

Gedragsactivatie en IPT. Bij gedragsactivatie ga je stapsgewijs opnieuw activiteiten ondernemen die structuur of positieve ervaringen geven. Interpersoonlijke psychotherapie (IPT) richt zich juist op relaties en problemen in het contact met anderen.

Antidepressiva

Bij sommige mensen kunnen antidepressiva onderdeel zijn van de behandeling, vooral bij ernstigere of terugkerende depressies, of wanneer andere behandelingen onvoldoende effect hebben. Medicijnen hebben mogelijke bijwerkingen en werken niet voor iedereen hetzelfde; de keuze maak je daarom samen met een arts. Bij lichtere depressies zijn medicijnen niet automatisch de eerste keuze.

Hoe lang duurt een depressie?

Het verloop van een depressie verschilt sterk per persoon. Sommige episodes herstellen binnen enkele maanden, terwijl klachten bij anderen langer duren of terugkeren. Een eerdere depressie verhoogt bovendien de kans op een volgende episode, waardoor terugvalpreventie vaak onderdeel is van de behandeling.

Wat kun je zelf doen bij depressieve klachten?

Zelfzorg vervangt geen behandeling bij ernstige klachten, maar kan wel bijdragen aan herstel. Probeer waar mogelijk je dagritme vast te houden, iedere dag even naar buiten te gaan, regelmatig te bewegen, contact met anderen te behouden en taken klein en haalbaar te maken.

Verwacht daarbij niet dat de motivatie eerst moet terugkomen. Bij depressie werkt het soms juist andersom: door heel kleine activiteiten weer op te pakken kan langzaam ruimte ontstaan voor meer energie en positieve ervaringen.

Wanneer moet je hulp zoeken?

Maak een afspraak met je huisarts wanneer somberheid of verlies van plezier langer dan twee weken aanhoudt, erger wordt of duidelijk invloed krijgt op je dagelijkse leven. Zoek ook hulp wanneer je nauwelijks meer functioneert, jezelf steeds verder terugtrekt, of niet meer kunt werken of studeren. Bij ernstige klachten kan de huisarts je doorverwijzen naar bijvoorbeeld een psycholoog, psychotherapeut of psychiater.

Tot slot

Een depressie is veel meer dan tijdelijk somber zijn. Kenmerkend zijn vooral aanhoudende somberheid en verlies van interesse of plezier, vaak gecombineerd met klachten zoals vermoeidheid, slaapproblemen en concentratieverlies. Er is meestal niet één oorzaak: erfelijke aanleg, langdurige stress, ingrijpende gebeurtenissen, lichamelijke gezondheid en persoonlijke eigenschappen kunnen gezamenlijk een rol spelen.

Het belangrijkste is dat een depressie behandelbaar is. Wanneer klachten langer aanhouden of je dagelijks functioneren beïnvloeden, hoef je niet te wachten tot het vanzelf beter wordt. Bespreek je klachten met je huisarts en kijk samen welke vervolgstap het beste past.

Mentale gezondheid

Overspannen zijn symptomen: lichamelijk en mentaal

Op deze paginaLichamelijke symptomen van overspannenheidMentale en cognitieve symptomenEmotionele symptomenGedragsmatige symptomen en signalenOverspannen symptomen bij mannen…

Emotionele intelligentie

Wat is mentale gezondheid? Betekenis, factoren en tips

Mentale gezondheid gaat over veel meer dan de afwezigheid van psychische klachten. Het draait om je…

Hoogbegaafdheid

Hoogbegaafdheid en faalangst: oorzaken en signalen

Op deze pagina Wat is faalangst bij hoogbegaafdheid precies? Waarom kunnen hoogbegaafdheid en faalangst samengaan? Hoe…

Dit artikel is uitsluitend bedoeld ter algemene informatie en vervangt geen professionele diagnose. Herken je bij jezelf ernstige klachten? Neem dan contact op met je huisarts.